Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Síða 121

ekki farsælt, vegna veikinda hennar og vonbrigða Haralds. Bergljót hefur
að öllum líkindum þjáðst af sjúkdóminum MS en á þeim tíma þekktu
læknavísindin hann ekki heldur flokkuðu sem móðursýki. Viðbrögð Haralds
einkennast fremur af hörku en umhyggju. Hann sendi börnin þeirra burt
langdvölum, líkt og afi hans Sveinn hafði gert forðum og sjálfur var hann
fjarverandi langtímum saman á meðan á veikindum hennar stóð. Þannig var
hann til dæmis á fyrirlestraferð um landið þegar hún dó árið 1915.
Ahugi á því fyrirbæri sem kallað hefur verið sál í vestrænni menningu á
sér djúpar rætur því allt aftur til forngrikkja má finna djúpstæðar þenkingar
þar að lútandi. Drjúgur hluti bókarinnar fjallar um sálarrannsóknir og
spíritismann. Þessum fyrirbærum og hreyfingunum þeim tengd eru gerð
greinargóð skil og þau sett í sitt sögulega og hugmyndafræðilega samhengi.
Spenna milli vísinda og trúar er þar meginmál en frá 18. öld var farið að
líta á þessar stærðir sem ósættanlegar andstæður. Um 1880 hóf breska sálar-
rannsóknafélagið að kanna vísindalegt sannleiksgildi frásagna af dulrænum
fyrirbærum og leitaðist við að finna skýringar á þeim. Þessi hreyfing barst
hingað til lands um aldamótin 1900 og var Einar Hjörleifsson Kvaran
einn helsti forsprakki hennar. Segja má að hreint ótrúlegt sé hversu mikilli
útbreiðslu þessar hreyfingarnar náðu á skömmum tíma. Miðilsfundir þar
sem reynt var að komast í samband við framliðið fólk urðu brátt fjölsóttir
í Reykjavík, þrátt fýrir harða gagnrýni ákveðinna kristinna trúmanna.
Haraldur Níelsson, Bergljót kona hans og fjöldi mikilsmetinna manna og
kvenna gengust spíritismanum á hönd og Haraldur gerðist opinber tals-
maður hans. Trúarefi námsáranna hafði haldið áfram að plaga Harald en í
gegnum reynslu sína á miðilsfundunum eignaðist hann trúarlegt afturhvarf
og endurnýjaða trú á lífið. Sú endurnýjaða trú tengdist ekki síst von hans
um að Bergljót kona hans gæti orðið frísk á ný. Þóttist hann fá sönnun fyrir
því á miðilsfundunum að Guð væri kærleikur og sendi mönnum ljósverur
sem gætu bæði læknað og líknað. Tilraunafélagið var stofnað 1905 og hafði
þann tilgang að sanna tilveru lífs eftir dauðann og tilveru fyrirbæra sem
ekki urðu útskýrð með venjulegum hætti. Eftir nokkurt skeið mögnuðust
þó miklar deilur um ágæti spíritismans í Reykjavík. Andstaðan kom meðal
annars frá talmönnum KFUM og ýmsum málsmetandi prestum. A sama
tíma var það svo að hreyfingin fékk æ fleiri áhangendur út um landið og
þar varð til kjarni áhugafólks um dulræn efni. Haraldur stóð í miðju þessara
átaka og kvikaði hvergi. Þessi átök tóku þó vissulega sinn toll og vinslit
119