Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Síða 116

byggir á tímabilaskiptingu og stuttum undirköflum sem stundum tengjast,
en stundum lenda skakkt miðað við framvinduna.
Þórhallur vildi efla sjálfstæði íslensku þjóðkirkjunnar og aðgreina hana
frá danska ríkinu. Þess vegna var hann hallur undir aðskilnað ríkis og
kirkju, en þetta breyttist með tilkomu heimastjórarinnar árið 1904 þegar
stiptsyfírvöldin voru lögð niður og embætti biskups aðgreint frá ríkis-
stjórninni. Þá tók við gróskutímabil í sögu kirkju og þjóðar þar sem þeir
tóku höndum saman fyrrum herbergisfélagarnir á Garði þeir Þórhallur og
Hannes Hafstein ráðherra. Er Þórhallur tekur við biskupsembættinu form-
lega hafði hann þegar haldið í stjórnartaumana því að Hallgrímur Sveinsson
biskup var sjúkur og treysti á hann. Hann er því í raun búinn að leggja
drög að íslensku þjóðkirkjunni þegar hann tekur við og smiðshöggið rekur
hann svo á fyrstu árum þjónustu sinnar í því embætti, ekki með stórum
yfirlýsingum og valdabrölti heldur fylgir hann samkvæmur sjálfum sér eftir
þeirri stefnu sem hann hafði kynnt í Kirkjublaði sínu og undirbúið leynt
og ljóst sem stjórnmálamaður og áhrifamaður í kirkjunni.
Prestastefnan á Þingvöllum árið 1909 undir stjórn Þórhalls markar
þáttaskil í kirkjuþróun á Islandi. Hún var Þinvallafundur hinnar sjálfstæðu
íslensku þjóðkirkju. Stofnun vígslubiskupsembættanna kenndra við Hóla og
Skálholt voru einnig lykilatburðir í þessari þróun sem og valið á Hólum sem
stað fyrir prestastefnuna árið 1910 þegar biskup var vígður til Norðurlands.
Þórhalli nægði ekki að biskuparnir á Hólum og í Skálholti væru biskupar
að nafninu til heldur vildi hann setja þá yfir sjálfstæð stipti. Þannig sá
hann framtíð kirkjunnar nátengda þjóðarsögunni og ólíkum aðstæðum
í stiptunum á Norður- og Suðurlandi og í vaxandi þéttbýli í Reykjavík.
„Annað er hégómi“, sagði hann (Nýtt kirkjublað 1. des. 1909).
Óskin um þrjú biskupsdæmi var tekin upp af kirkjuþingi frá stofnun þess
árið 1957 og ítrekuð allt fram til loka níunda áratugarins. Bók Óskars fjallar
um upphaf 20. aldar og af góðri sagnfræði má alltaf læra í samtímanum.
Margt bendir til þess að íslenskri kirkju væri nú þægð í því að eignast leiðtoga
líka Þórhalli Bjarnarsyni og víst er um það að ábyrgð þeirra er mikil sem
afskrifuðu hugsjón hins framsýna biskups um sjálfstæð biskupsdæmi tengd
hinum fornu stólum. I staðinn sitjum við nú uppi með hátimbraða kirkju-
stjórn í Reykjavík sem oft virðist úr tengslum við grasrótina í kirkjunni og
fykur um koll þegar heiminum þóknast að efna til óvinafagnaðar eða þegar
hinir heilögu verða ósáttir sín í milli.
114