Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Síða 65

kirkjunnar mjög og hlyti að vera henni svo andstætt að fjárhagsstuðningur
ríkisins vægi það tæplega upp.40 Meirihluti neðri deildar Alþingis 1909 var
því sammála minnihlutaáliti Lárusar H. Bjarnasonar í Kirkjumálanefndinni
nokkrum árum áður.41 Var tillagan samþykkt til ráðherra með 17 atkvæðum
gegn fjórum.42
Aðskilnaður ríkis og kirkju
I fyrri grein í þessum flokki voru færð rök að því að Þórhallur Bjarnarson
hafi í raun aðhyllst aðskilnað ríkis og kirkju og til að byrja með litið á
kirkjuþing sem áfanga á þeirri vegferð en síðar (að minnsta kosti frá 1911)
fremur sem bráðabirgðaráðstöfun þar til frjálsir, óháðir söfnuðir tækju
við af þjóðkirkjunni.43 Sú afstaða getur og skýrt að bæði kirkjuþings-
eða sjálfstæðismálið og aðskilnaðarmálið fengu svo mikið rúm á fyrstu
prestastefnunni sem hann kallaði saman þrátt fyrir að það fyrrnefnda hafði
greinilega orðið ofaná í kirkjunni þegar í biskupstíð Hallgríms Sveinssonar.
í framsöguræðu sinni lagðist Böðvar Bjarnason eindregið gegn aðskilnaði
ríkis og kirkju. Taldi hann þrenns konar rökum almennt beitt gegn áfram-
haldandi tengslum: Að þau væru skerðing á trúfrelsi; að ósamræmis gætti
í því að söfnuðum væri heimilt að kjósa presta en ekki að segja þeim upp
og loks að ósanngjarnt væri að „ókirkjulega sinnuðum mönnum“ væri gert
að svara beinum gjöldum til kirkjumálefna. Fyrsta atriðið taldi hann ekki á
rökum reist. Tvö þau seinni áleit hann mögulegt að leiðrétta án aðskilnaðar.
Kvað hann sérstaka ástæðu til að hugleiða vandlega hvort ekki væri kominn
tími til að lagfæra síðast talda atriðið.44 Var það gert með stjórnarskrár-
breytingu 1915 þegar kveðið var á um gjöld utanþjóðkirkjufólks til Háskóla
íslands í stað kirkjunnar áður.45
Böðvar áleit að á móti aðskilnaði mælti að „kristnihaldi yrði með honum
teflt í hættu í fátæktinni, fámenninu og stjálbyggðinni hér á landi“ og að
fámennir söfnuðir yrðu prestslausir. Hafði hann ekki trú á að „kirkjan
mundi fá öll sín efni í hendur“ ef aðskilnaður yrði.46 Taldi hann stórlega
yfirdrifið hversu fylgi við hann væri mikið og áleit að „fríkirkjuraddir“
40 Alþingistíðindi 1909(A): 1100-1002.
41 Tillögur um kirkjumál 1906: 24-27.
42 Þrír alþm. greiddu ekki atkvæði. Alþingistíðindi 1909(B:1I): 1888-1889.
43 Hjalti Hugason 2010.
44 Prestastefnan á Þingvelli 1909: 166.
45 Hjalti Hugason án árt.: 15-17.
46 Prestastefnan á Þingvelli 1909: 166.
63