Tímarit Máls og menningar - 01.02.2006, Blaðsíða 45

Utanveltu
Engar gæsalappir eru notaðar og því ekki gott að henda reiður á hvaðan
hvað kemur í textanum sem flæðir áfram í margvíslegum mótsögnum
sem lifa sjálfstæðu lífi. Af ákefð er talað um heimili, föðurland, ættjörð,
gjörgæslu, náttúru, vísindi og hið þýska. Textinn er ekki samhengislaus
en án línulegs samhengis frásagnar með persónum.
Ég sá verkið á sviði í Residenzleikhúsinu í Munchen fyrir fimm árum
eða svo. Sviðið var stórt samveruherbergi með útgöngum til allra átta.
Rýmið var vel búið húsgögnum og almennu skrauti í samræmi við Alpa-
fjallaklisjur, en Elfriede Jelinek hefur fjallað mikið um skrumskælingu
náttúrunnar þegar hún er gerð að söluvöru í ferðamannaiðnaðnum.
Þarna héngu sveitasælumyndir, elgshöfuð og vopn af ýmsu tagi á veggj-
um. Konur gengu og hlupu út og inn, mælandi textann þar sem oft var
erfitt að greina merkinguna til botns. Aftur og aftur urðu þó til heildar-
myndir af texta, sem hreyfðist til og frá á sviðinu og líkt og bar uppi
líkama þessara kvenna sem hreyfðu sig stundum í fullu samræmi við
textann og stundum í fullkominni andstöðu. Dansleikhús með texta
mætti kalla þetta leikhús, og ég hef oft saknað þessarar textalegu áherslu
í íslensku leikhúsi sem oftar einkennist af léttleika og ljóslifandi per-
sónum. Sýningum á verkum Elfriede Jelinek mætti lýsa sem nokkurs
konar tilfinningaáreiti merkingar, ekki ósvipað og tónlist vekur með
áheyrendum.
Eins og ljóst má vera eru verk Elfriede Jelinek ekki leikandi létt og
ísmeygileg. Tungumál hennar er þungt og flókið, fullt af hindrunum
sem þarf að yfirstíga en opna líka nýja sýn. Og það er þessi breytta sýn
sem heillar við lestur bóka hennar. Hún reiðir fram texta annarra,
þekktra hugsuða og skálda, auk þess sem hún notfærir sér ævintýri og
goðsagnir, gamlar jafnt sem nýjar. Persónur hennar eru fulltrúar þeirra
sem hafa staðfest kúgun kapítaiismans, borið uppi velmegunina, en eiga
aðeins takmarkaða hlutdeild í henni. Þetta eru unglingar, eiginkonur,
verkafólk, fyrrverandi hermenn, þolendur sem reyna að hefja sig upp
yfir aðstæður sínar en eiga sér ekki annan raunveruleika í tungumálinu,
verkfæri höfundarins, en raunveruleika hins undirokaða, leiksoppsins.
Sjálf talar hún um að grafa upp óhroðann, sem sléttu og felldu yfirborð-
inu er ætlað að dylja. Elfriede Jelinek notar tungumálið til að afhjúpa
samhengi grundvallarkúgunarmynsturs og brjóta niður tálmyndir.
I einni síðustu bók sinni, Der Tod und das Mádchen (2003, Dauðinn
og stúlkan) - titill sem augljóslega blikkar Schubert - snýr hún nýjum
og gömlum ævintýrum á hvolf. Þar hittir Mjallhvít veiðimanninn og
þau ræða saman áður en hann drepur hana. Þyrnirós spyr prinsinn
hvernig hjónaband þeirra geti gengið. Þau þekkist ekki neitt og hún
TMM 2006 • 1
43