Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Síða 59

Eyrún María Rúnarsdóttir
59 ..
Áhrif umhverfis á líðan og lífsgæði
Ólík búsetuskilyrði skapa einstaklingum aðstæður fyrir mismunandi reynsluheim. Hér er leitast við
að gefa yfirlit um búsetuskilyrði sem athygli er beint að í rannsóknum þegar ánægja og líðan íbúa er
skoðuð. Áhersla er lögð aðstæður og reynsluheim unglinga. Fjallað er um umhverfi þeirra með hlið-
sjón af einkennum byggða og félagslegu umhverfi svo sem menntun og efnahag foreldra.
Í könnun á búsetugæðum sem lögð var fyrir íbúa í íslenskum byggðakjörnum þar sem færri en
tvö þúsund íbúar bjuggu, kom fram ánægja hjá meirihluta svarenda. Meðal annars var náttúra ríkur
þáttur í ánægju íbúa og áformum um áframhaldandi búsetu í byggðakjarnanum; hreint loft, kyrrð
og lítil umferð en einnig lítil hætta á afbrotum. Sterk tengsl við fjölskyldu og vini stuðluðu einnig
að byggðafestu ásamt atvinnu og húsnæði. Í sömu könnun var helsta ástæða fyrirætlana um brott-
flutning betri atvinnutækifæri annars staðar, bætt aðgengi að menningu og afþreyingu, verslun og
heilbrigðisþjónustu. Tækifæri barna svo sem til menntunar eða íþrótta- og tómstundastarfs voru
einnig lóð á vogarskálarnar í þeirri ákvörðun (Þóroddur Bjarnason o.fl., 2019). Íbúakönnun frá 2020
staðfestir þá mynd sem hér er dregin upp af mikilvægi náttúru. Náttúra og friðsæld þóttu mikilvæg
búsetuskilyrði en könnunin leiddi einnig í ljós að íbúar höfuðborgarsvæðis og Reykjanesbæjar voru
síst hamingjusamir og að mestu hamingjuna var að finna í Vestmannaeyjum og í Snæfellsbæ (Vífill
Karlsson og Helga María Pétursdóttir, 2021). Yngra fólk í minni byggðalögum nefnir gjarnan að það
myndi auka lífsgæði þeirra að hafa betra aðgengi að menningu, verslun og íþróttaaðstöðu (Krefis et
al., 2018).
Misvísandi niðurstöður er að finna um líðan og lífsánægju ungmenna í þéttbýli miðað við strjál-
býli. Til dæmis komust Boraita og félagar (2022) að því að ungmenni strjálli byggða á Spáni mátu
heilsutengd lífsgæði sín betri en ungmenni í borgum og meiri hætta var á geðvanda hjá ungmennum
sem bjuggu í borg. Í sænskri rannsókn kom fram að streita og vanlíðan var algengari meðal ungra
kvenna í borgum en í strjálbýli (Jonsson o.fl., 2019). Á hinn bóginn fundu Rees og félagar (2017)
engan mun á lífsánægju og sálrænni velferð barna í Kóreu, Rúmeníu og Argentínu hvort sem þau
bjuggu í borg eða smærri byggðalögum. Suðurafrísk börn í strjálbýli voru ánægðari með líf sitt en
borgarbörn. Við leit fannst lítið sem ekkert af sambærilegum rannsóknum á líðan íslenskra barna
eða unglinga eftir búsetu í borg eða strjálbýli. Sú umfjöllun sem helst snerti heilsu og lífskjör ung-
menna eftir búsetu beindist að hreyfingu og holdafari. Sem dæmi um það eru vísbendingar um
meiri hreyfingu meðal barna á höfuðborgarsvæði miðað við börn í bæjum og sveitum (Kristján Þór
Magnússon o.fl., 2011).
Víða er menntunarstig íbúa utan borga lægra og efnahagsleg staða lakari (Rees o.fl., 2017). Hér á
landi sýndu gögn Hagstofu Íslands frá árinu 2021 hærra hlutfall háskólamenntaðra á aldrinum 25–64
ára á höfuðborgarsvæðinu (50%) en á landsbyggðunum (30%) (Hagstofa Íslands, 2022). Lítill mun-
ur er á mati íbúa á fjárhagsvanda og framfærslu milli byggðalaga sé miðað við íbúakönnun frá 2020
þar sem svör frá íbúum 25 landsvæða voru borin saman. Þegar litið er til launa fannst nokkur munur
og komu höfuðborgarsvæði, Fjarðabyggð, Suðurfirðir og Vestmannaeyjar best út (Vífill Karlsson
og Helga María Pétursdóttir, 2021). Séu þessar vísbendingar settar í samhengi við lífsskilyrði ungs
fólks í borg og bæjum má teljast jákvætt að ekki halli á nein byggðalög í mati fullorðinna á fjár-
hagsvanda og framfærslu en lægra menntunarstig á landsbyggðunum gæti haft neikvæð áhrif til að
mynda á hvata og tækifæri ungmenna til að sækja sér menntun.
Tengsl heilsufars og efnahagsstöðu eru almennt á þann veg að þeir sem hafa minna milli hand-
anna meta heilsu sína jafnframt lakari (Lund o.fl., 2018; Svandís Nína Jónsdóttir, 2022) Samfélags-
legur ójöfnuður lífsgæða hallar yfirleitt frekar á strjálbýlið og kemur niður á heilsufari og lífslíkum
(Probst o.fl., 2018). Þetta skiptir máli fyrir velferð ungs fólks en félagsleg og efnahagsleg staða
foreldra tengist tækifærum og velferð barna (Rees o.fl., 2017). Í samanburði Evrópulanda er hlutfall
barna sem búa við skort á efnislegum gæðum lægst á Íslandi eða 4,6%. Meðaltal fyrir ríki Evrópu-
sambandsins er 14,7%. Árið 2021 bjuggu um 2% barna á höfuðborgarsvæðinu við efnislegan skort