Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Blaðsíða 75

Anna Guðrún Edvardsdóttir, Óskar Kristjánsson og Hugrún Harpa Reynisdóttir
75 ..
stjórnmálanna hafa einnig verið vettvangur fræðimanna svo fátt eitt sé nefnt (Connell og Messer-
schmidt, 2005).
Munur á milli þess hvernig karlmennska raungerist á alheimskvarða (e. global scale), svæðis- (e.
regional scale), og staðbundnum kvarða (e. local scale) hefur einnig verið rannsökuð. Þeir fræði-
menn sem beina sjónum sínum að orðræðu um karlmennsku á alheimskvarðanum einbeita sér að
þáttum eins og alheimsfjölmiðlum, stjórnmálum og milliríkjaviðskiptum. Þegar kemur að svæðis-
bundinni orðræðu um karlmennsku snúast rannsóknir um menningu eða þjóðríkið út frá stjórnmála-
legri orðræðu og lýðfræði en staðbundin orðræða um karlmennsku snýst um dagleg samskipti innan
fjölskyldna og daglegt líf (Gustavsson og Riley, 2020). Slík nálgun tengist því að staður og umhverfi
hafa áhrif á hvernig hugmyndir um karlmennsku raungerast.
Dreifbýliskarlmennska
Ein vídd sem tengist hugmyndum um karlmennsku er dreifbýliskarlmennska. Slíkri karlmennsku
hefur verið stillt upp sem andstæðu við þéttbýliskarlmennsku (e. urban masculinity) og sú mynd sem
dregin er upp af dreifbýlismanninum er að hann sé misheppnaður og sem slík er hún undirskipuð og
jaðarsett (Bye, 2009). Sama má segja um hugtökin dreifbýli og þéttbýli þar sem hið fyrrnefnda er
undirskipað og jaðarsett. Dahlström (1996) segir að dreifbýlið sé rými karlmannsins og hugmyndir
okkar um karlmennsku taka mið af þessu og er dreifbýliskarlmaðurinn sagður vera hefðbundinn,
ójafnréttissinnaður, afturhaldssamur, ómenntaður og óhæfur á meðan þéttbýliskarlmaðurinn er hæf-
ur, jafnréttissinnaður, menntaður og framsýnn (Ambjörnsson, 2021; Areschoug, 2019).
Brottflutningur ungs fólks og kvenna af landsbyggðinni til stærri samfélaga hefur verið rann-
sóknarefni fræðimanna í langan tíma. Þær rannsóknir hafa sýnt að það eru einkum konur sem flytja
en karlarnir verða eftir (Ambjörnsson, 2021; Anna Guðrún Edvardsdóttir, 2013; Areschoug, 2019;
Bye, 2009; Connell, 2015; Stenseth og Bæck, 2021). Orðræðan einkennist af því að „til þess að
verða eitthvað“ þá þarftu að flytja í þéttbýlið og litið er á þá (karlar) sem ákveða að fara ekki sem
viljalausa og óvirka gerendur í samfélaginu og í sínu eigin lífi en brottfluttir (konur) eru álitnir
nútíma legir og virkir. Eftir því sem hugmyndir um karlmennsku breytast og meira rými er gefið fyrir
annars konar karlmennsku, má skilja val þeirra karla sem ákveða að fara ekki sem val á lífsstíl og
tengist hugmyndum um að í dreifbýlinu sé friður og ró, öryggi og betri tenging við náttúruna (Bye,
2009).
Slíkt leiðir okkur að hugmyndum um tengsl staðar og karlmennsku. Í því sambandi er umræðan
um hvað sé viðeigandi og hvað ekki og þá hvernig sú flokkun verður hluti af sjálfsmynd einstakl-
ingsins. Rannsóknir þessu tengt hafa einblínt á hvernig náttúra og líkami eru samofin reynslu og
skilningi á staðnum og félagslegum tengslum. Í dreifbýli koma þessi tengsl fram í að sýna hugrekki,
óttaleysi, hörku, vera í góðu líkamlegu formi og í hæfileikanum í að hunsa óþægindi eða sársauka.
Sannir karlmenn eru þeir sem ráða við öfgar í veðri og afskekkt og hrjóstrugt landslag og hafa stjórn
á líkama, umhverfi og vélum. Í fljótu bragði sýnist myndun dreifbýliskarlmennsku vera mjög stíf en
eins og áður sagði sýna rannsóknir að hugmyndir um karlmennsku eru að breytast og að réttara sé
að tala um margs konar „karlmennskur“ (Bye, 2009).
Niðurstöður rannsókna Unnar Dísar Skaptadóttur (1996; 2000) sýna að konur starfa nær ein-
göngu í fiskvinnslu á meðan karlar sækja sjóinn. Aðrar rannsóknir styðja þetta og sýna að konur
hafa því litla aðkomu að stjórnun og nýtingu náttúruauðlinda. Karlar eiga og stýra sjávarútvegs-
fyrirtækjunum og eru yfirleitt skráðir sem eigendur báta. Þar sem kvótaeign er skráð á báta, hafa
karlar það í hendi sér hvernig kvótinn er nýttur (Edvardsdóttir, 2013; Karlsdóttir og Ingólfsdóttir,
2011). Erlendar rannsóknir (Byrne, o.fl., 2013; Pini o.fl., 2014) sýna að þegar kemur að hvers konar
auðlindanýtingu hafa konur takmarkaðan aðgang að ákvarðanatöku um nýtingu og stjórnun hennar.
Hulda Proppé (2004) fjallar í grein sinni um rými, vald og andóf í íslenskum sjávarbyggðum um
það félagslega rými sem hver einstaklingur hefur til þess að skilgreina sig. Það mótast meðal ann-
ars af kyni, umhverfi, heimilisaðstæðum og samfélagsgerð. Auk þess skapa stefnur og ákvarðanir