Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Síða 167

Kolbeinn Stefánsson
167 ..
fengin með því að leggja saman tekjur allra í fjölskyldunni til að fá heildartekjur hennar. Því næst eru
skattar og skyldur dregnar frá til að fá heildar ráðstöfunartekjur fjölskyldu. Því næst er ráðstöfunar-
tekjunum deilt á alla sem tilheyra fjölskyldunni en þó þannig að tekið sé tillit til stærðarhagkvæmni
og samanburður á milli misstórra fjölskyldna auðveldaður. Það er gert með því að nota hinn svo-
kallaða breytta jafngildiskvarða OECD (e. OECD-modified equivalence scale) þar sem fyrsti ein-
staklingurinn í fjölskyldunni eldri en 13 ára fær gildið 1, aðrir einstaklingar eldri en 13 ára fá gildið
0,5 og allir einstaklingar undir 14 ára aldri fá gildið 0,3. Ef við gefum okkur vísitölufjölskyldu með
tveimur börnum undir 14 ára aldri og ráðstöfunartekjur sem nema 500 þúsund krónur þá eru jafn-
gildar ráðstöfunartekjur hvers einstaklings í fjölskyldunni 500.000/(1+0,5+(2*0,3))=238.095 krónur
og 24 aurar að auki. Tekjutíundir eru hér skilgreind út frá höfuðborgarsvæðinu í heild sinni.
Ólíkindavísitala
Sú aðferð sem hér er notuð til að greina aðskilin búsetumynstur innflytjenda og fólks með íslenskan
bakgrunn í Reykjavík er ólíkindavísitala (e. Index of Dissimilarity) sem var þróuð af Jahn, Schmid
og Schrag (1947). Vísitalan ber saman búsetumynstur tveggja hópa.
Formúla 1. Formúla ólíkindavísitölu
7
með tveimur börnum undir 14 ára aldri og ráðstöfunartekjur sem nema 500 þúsund krónur þá eru
jafngildar ráðstöfunartekjur hvers einstaklings í fjölskyldunni 500.000/(1+0,5+(2*0,3))=238.095
krónur og 24 aurar að auki. Tekjutíundir eru hér skilgreind út frá höfuðborgarsvæðinu í heild sinni.

Ólíkindavísitala
Sú aðferð sem hér er notuð til að greina aðskilin búsetumynstur innflytjenda og fólks með íslenskan
bakgrunn í Reykjavík er ólíkindavísitala (e. Index of Dissimilarity) sem var þróuð af Jahn, Schmid og
Schrag (1947). Vísitalan ber saman búsetumynstur tveggja hópa.

Formúla 1. Formúla ólíkindavísitölu

𝐷𝐷 =#𝑡𝑡!|𝑝𝑝! − 𝑃𝑃|/2𝑇𝑇𝑃𝑃(1 − 𝑃𝑃)
"
!

n stendur fyrir fjölda búsetusvæða, ti er fjöldi íbúa á tilteknu svæði i og pi er fjöldi íbúa sem tilheyra
tilteknum hópi á sama svæði, T er heildaríbúafjöldi og P er hlutfall hóps p innan borgarsvæðisins
(Massey og Denton 1988).
Ólíkindavísitalan hefur ýmsa kosti sem mælitæki. Hún er til að mynda ekki sérlega næm fyrir
samsetningu íbúa og stærðarmuni á milli hópa. Það er líka tiltölulega einfalt að túlka niðurstöðurnar.
Stuðullinn fyrir samanburð tveggja hópa er hægt að túlka sem hlutfall einstaklinga í
minnihlutahópnum sem þyrftu að lágmarki að flytja til að það væri ekki nein aðgreining í
búsetumynstrum (Massey 1978; Taeuber og Taeuber 1976).
Ólíkindavísitalan tekur á sig gildi á milli núll og einn þar sem núll endurspeglar engan aðskilnað í
búsetu en einn endurspeglar fullkominn aðskilnað. Hefð hefur skapast fyrir því að líta á gildi undir
0,3 sem vísbendingu um lítinn aðskilnað, á bilinu 0,3 til 0,6 sem vísbendingu um meðal aðskilnað en
gildi yfir 0,6 sem vísbendingu um mikinn aðskilnað (Massey og Denton 1993; van Ham, Tammaru,
Ubarevičienė og Janssen 2021). Það verður þó að hafa í huga að þessir þröskuldar byggja ekki á neinu
sérstöku og mótast að nokkru leyti að stöðu mála í Bandaríkjunum þar sem aðskilnaður er gjarnan
nokkuð meiri en til dæmis í Evrópu (Anderson, Lyngstad og Sleutjes 2018).
Vísitalan hefur vissa annmarka. Hún greinir til dæmis aðeins skiptingu íbúa eftir hverfum en metur
ekki nálægð hverfisins sem um ræðir við önnur hverfi sem kunna að vera lík eða ólík því (Morrill
1991). Þá er það viss annmarki að greina aðeins búsetumynstur tveggja hópa í senn (Reardon og
O‘Sullivan 2004; Roberto 2015). Að lokum er ólíkindavísitalan næm fyrir stærð hópa á þann hátt að
hún er líkleg til að ofmeta aðskilnað lítilla hópa (Duncan og Duncan 1955; Teauber og Teauber 1965).
Í raun er ekki neinn ákveðinn þröskuldur heldur ræðst ofmatið af samspili tveggja stærða, það er fjölda
einstaklinga sem tilheyra minnihlutahópnum sem er verið að greina og fjöldi einstaklinga á þeim
svæðum sem liggja til grundvallar greiningarinnar. Því færri sem einstaklingar eru í
minnihlutahópnum og því fámennari sem svæðin eru, því meira verður ofmatið (Allen, Burgess,
Davidson og Windmeijer 2015; Carrington og Troske 1997). Þetta er ekki vandamál í þessari grein
vegna fjölmennis bæði pólskra innflytjenda sem og íbúa skólahverfa Reykjavíkurborgar.
Ýmsar aðrar mælingar hafa verið notaðar til að mæla aðskilnað í búsetu, svo sem gini-stuðullinn,
fráviksvísitala, aðskilnaðarvísitala og Atkinson vísitalan (James og Taueber 1985; White 1986). Þetta
eru mælitæki sem eru ekki hönnuð til að mæla aðskilnað í búsetu en geta hins vegar nýst til þess.
Ýmsir hafa lagt til útfærslur á ólíkindavísitölunni til að leysa þann annmarka að hverfi eru metin í
tómarúmi án þess að það sé tekið tillit til íbúasamsetningar nærliggjandi hverfa (Jakubs 1981; White
1983). Þrátt fyrir það er ólíkindavísitalan enn helsta tæki þeirri sem rannsaka aðskilda búsetu ólíkra
hópa (Fong o.fl., 2022; van Ham o.fl., 2021).
n stendur fyrir fjölda búsetusvæða, ti er fjöldi íbúa á tilteknu svæði i og pi er fjöldi íbúa sem tilheyra
tilteknum hópi á sama svæði, T er heildaríbúafjöldi og P er hlutfall hóps p innan borgarsvæðisins
(Massey og Denton 1988).
Ólíkindavísitalan hefur ýmsa kosti sem mælitæki. Hún er til að mynda ekki sérlega næm fyrir
samsetningu íbúa og stærðarmuni á milli hópa. Það er líka tiltölulega einfalt að túlka niðurstöðurnar.
Stuðullinn fyrir samanburð tveggja hópa er hægt að túlka sem hlutfall einstaklinga í minnihluta-
hópnum sem þyrftu að lágmarki að flytja til að það væri ekki nein aðgreining í búsetumynstrum
(Massey 1978; Taeuber og Taeuber 1976).
Ólíkindavísitalan tekur á sig gildi á milli núll og einn þar sem núll endurspeglar engan aðskilnað
í búsetu en einn endurspeglar fullkominn aðskilnað. Hefð hefur skapast fyrir því að líta á gildi undir
0,3 sem vísbendingu um lítinn aðskilnað, á bilinu 0,3 til 0,6 sem vísbendingu um meðal aðskilnað
en gildi yfir 0,6 sem vísbendingu um mikinn aðskilnað (Massey og Denton 1993; van Ham, Tamm-
aru, Ubarevičienė og Janssen 2021). Það verður þó að hafa í huga að þessir þröskuldar byggja ekki
á neinu sérstöku og mótast að nokkru leyti að stöðu mála í Bandaríkjunum þar sem aðskilnaður er
gjarnan nokkuð meiri en til dæmis í Evrópu (Anderson, Lyngstad og Sleutjes 2018).
Vísitalan hefur vissa annmarka. Hún greinir til dæmis aðeins skiptingu íbúa eftir hverfum en
metur ekki nálægð hverfisins sem um ræðir við önnur hverfi sem kunna að vera lík eða ólík því
(Morrill 1991). Þá er það viss annmarki að greina aðeins búsetumynstur tveggja hópa í senn (Rear-
don og O‘Sullivan 2004; Roberto 2015). Að lokum er ólíkindavísitalan næm fyrir stærð hópa á
þann hátt að hún er líkleg til að ofmeta aðskilnað lítilla hópa (Duncan og Duncan 1955; Teauber og
Teauber 1965). Í raun er ekki neinn ákveðinn þröskuldur heldur ræðst ofmatið af samspili tveggja
stærða, það er fjölda einstaklinga sem tilheyra minnihlutahópnum sem er verið að greina og fjöldi
einstaklinga á þeim svæðum sem liggja til grundvallar greiningarinnar. Því færri sem einstaklingar
eru í minnihlutahópnum og því fámennari sem svæðin eru, því meira verður ofmatið (Allen, Bur-
gess, Davidson og Windmeijer 2015; Carrington og Troske 1997). Þetta er ekki vandamál í þessari
grein vegna fjölmennis bæði pólskra innflytjenda sem og íbúa skólahverfa Reykjavíkurborgar.
Ýmsar aðrar mælingar hafa verið notaðar til að mæla aðskilnað í búsetu, svo sem gini-stuðull-
inn, fráviksvísitala, aðskilnaðarvísitala og Atkinson vísitalan (James og Taueber 1985; White 1986).