Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Blaðsíða 60

Styrkur í smæðinni. Líðan og samskipti unglinga í smærri og stærri byggðalögum
60 ..
og tæplega 9% barna utan höfuðborgarsvæðis. Skortur á efnislegum gæðum getur til dæmis falist
í vanskilum fjölskyldunnar, að geta ekki farið í árlegt frí, mætt óvæntum útgjöldum eða að hafa
ekki efni á sjónvarpstæki, þvottavél, síma eða bíl. Þá bjuggu 12% barna á höfuðborgarsvæði og
16% barna utan höfuðborgarsvæðis á heimilum undir lágtekjumörkum (Þórdís Birna Borgarsdóttir,
2022). Þrátt fyrir að ólíklegra sé íslensk börn búi við skort en jafnaldrar annars staðar í álfunni er
það áhyggjuefni að efnislegur skortur barna utan höfuðborgarsvæðis sé algengari. Við þær aðstæður
skerðast til dæmis möguleikar þeirra til að fylgja jafnöldrum eftir í frístundastarfi eða taka þátt í við-
burðum sem kosta.
Í nýlegri íslenskri rannsókn kom fram að meti ungmenni fjárhagsstöðu fjölskyldu mjög slæma
væru líkur á depurð 25-faldar á við aðra. Slök tengsl við vini þrefölduðu líkur á depurð og stúlkur
voru tvöfalt líklegri til að finna til depurðar nær daglega en piltar (Ársæll Arnarsson, 2019). Raunar
er algengt að niðurstöður rannsókna sýni minni lífsánægju og verri andlega heilsu hjá stúlkum sam-
anborið við pilta (Rannsóknir og greining, 2022) og versnandi geðheilsu hjá stúlkum samanborið
við pilta (Bor o.fl., 2014).
Líkt og ofangreint yfirlit ber með sér getur fjölmargt í nærumhverfi ungmenna haft áhrif á lífs-
gæði þeirra og líðan. Ekki eru tiltækar íslenskar rannsóknir á mati ungmenna á búsetuskilyrðum eða
líðan eftir búsetu en kannanir meðal fullorðinna gefa ákveðnar vísbendingar. Fram hefur komið að
kostir strjálli byggða felist í öryggi, aðgengi að náttúru, friðsæld og kyrrð en í sumum tilfellum sé þar
flóknara að nálgast þjónustu, atvinnu og tómstundir fyrir unga fólkið. Þar hafi þéttari byggð sterkari
stöðu. Lægra menntunarstig og hærra hlutfall barna sem búa við efnislegan skort utan höfuborgar-
svæðis bendir til að sé þar bætt úr auki það lífsgæði barna og unglinga. Síðast en ekki síst tengist
líðan unglinga samskiptum þeirra við vini og fjölskyldu og vert að huga að því hvernig búseta og
umhverfi skapar grundvöll stuðningsríkra tengsla.
Áhrif umhverfis á samskipti og tengsl
Þó lítið hafi fundist af rannsóknum á samskiptum og tengslum unglinga eftir búsetu verður hér
dregið fram hvers konar þættir geta haft áhrif á þessi tengsl og hvaða möguleikar eru til viðbragða.
Fjallað um félagsauð og fámenni, samskipti á neti, staðartengsl og er leitast við að staðsetja lífshætti
unglinga innan þess.
Einkenni hverfa er einn áhrifaþáttur líðanar og lífsánægju ungmenna. Til að mynda gefa íslenskar
rannsóknir til kynna tengsl félagsauðs hverfa sem birtist í stuðningsríkum fjölskyldu- og vinatengsl-
um, við vellíðan unglinga (Eyrún María Rúnarsdóttir og Rúnar Vilhjálmsson, 2019) og að efna-
hagslegur ójöfnuður hverfa tengist vanlíðan (Arndís Vilhjálmsdóttir o.fl., 2016). Í félagsauð felast
ekki einungis nándartengsl við fjölskyldu og vini en einnig traust í samfélagi, öryggi og breiðara
tengslanet svo sem við nágranna, foreldra og fjölskyldu vina og innan skólasamfélags (Gheitarani
o.fl., 2020). Þegar hefur komið fram að slík atriði auka byggðafestu.
Tengslanet og aðgengi að jafnöldrum í nágrenni við heimili eða skortur á því getur skipt veru-
legu um líðan ungs fólks. Félagar og vinir verða æ mikilvægari eftir því sem líður á unglingsárin
en vinir geta veitt viðurkenningu, félagsskap og stuðning sem eykur velferð unglingsins (Sigrún
Aðalbjarnardóttir, 2019; Wang o.fl., 2017). Fleiri vinir gefa unglingnum tilfinningu fyrir nánd og
stuðningi (Flynn o.fl., 2017). Þegar íslensk ungmenni voru spurð um fyrirætlanir sínar um að flytja
eða verða um kyrrt í núverandi byggðalagi, drógu góð tengsl við fjölskyldu og vini úr áhuga á brott-
flutningi (Þóroddur Bjarnason, 2011). Þessi mikilvægu tengsl juku ánægju ungmenna með búsetu
sína en ekki er sjálfsagt að þau séu til staðar. Í smærri byggðalögum geta skapast þær aðstæður að
jafnaldrar eru fáir eða langt er á milli heimila sem dregur úr tækifærum til samskipta (Dooris o.fl.,
2008). Við þær aðstæður vaknar sú spurning hvort og hvernig unglingar bæta sér upp skort á aðgengi
að jafnöldrum og hvaða áhrif hann hefur á líðan eða sýn á flutninga frá svæðinu.
Við leit fannst lítið af efni um vina- og félagatengsl í fámenni eða hvernig unglingar bæta sér