Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Blaðsíða 125

Hjördís Sigursteinsdóttir
125 ..
Job satisfaction was the strongest predictor of work-related stress, but the
location and financial status of the municipalities also had a significant
effect. It is essential to pay close attention to the employees’ working en-
vironment, especially where the financial situation is weak, and to be vig-
ilant about the work-related well-being of the employees due to the nega-
tive aspects in the working environment that uncertain times and financial
difficulties can cause.
KEYWORDS: Job satisfaction – Municipality – Social support at work
– Working environment – Work-related stress
Inngangur
Íslensk sveitarfélög hafa lögbundnar skyldur til að sinna þeim verkefnum sem þeim er falið sam-
kvæmt lögum og veita íbúum sínum grunnþjónustu. Þau gegna einnig þýðingarmiklu hlutverki sem
vinnuveitendur og eru íslensk sveitarfélög sem heild stærsti vinnuveitandinn í landinu. Laun og
launatengd gjöld eru um 60% af skatttekjum þeirra. Fjárhagur íslenskra sveitarfélaga hefur mikið
verið til umræðu á síðustu misserum enda er fjárhagsstaða margra þeirra ekki nægilega góð og
því eru íslensk sveitarfélög misjafnlega í stakk búin til að uppfylla lögbundnar skyldur sínar sem
vinnuveitendur og þjónustustofnanir (Samband íslenskra sveitarfélaga, 30. des. 2022). Fram kom í
ræðu formanns Sambands íslenskra sveitarfélaga, Heiðu Bjargar Hilmisdóttur, á fjármálaráðstefnu
sveitarfélaga haustið 2022, að um helmingur sveitarfélaganna uppfylli ekki lágmarksviðmið um
fjárhagslega sjálfbærni (Heiða Björg Hilmisdóttir, 13. okt. 2022). Um síðustu áramót (2022-2023)
kom fram í fréttum frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga að útlit sé að 15 stærstu sveitarfélögin muni
skila hallarekstri fjórða árið í röð. Hluti ástæðunnar mætti rekja til COVID-19 heimsfaraldursins
sem hafði verulega íþyngjandi áhrif á rekstur sveitarfélaga (Samband íslenskra sveitarfélaga, 20.
des. 2022). Í aðdraganda fjármálaráðstefnu sveitarfélaganna nú í september 2023 kemur fram í við-
tali við Heiðu Björg á mbl.is (2023, 20. sept.) að nær öll sveitarfélög landsins séu rekin með tapi. Á
erfiðum tímum sem þessum er algengt að skipulagsheildir dragi úr kostnaði vegna starfsmannahalds
(Gandolfi, 2008; Greenhalgh og Rosenblatt, 2010; Östhus og Mastekaasa, 2010) enda laun og launa-
tengd gjöld gjarnan stærsti einstaki útgjaldaliðurinn. Slæmt efnahagsástand og versnandi félags- og
efnahagsleg staða fólks getur aukið vanlíðan starfsfólks. Marmot og Bell (2009) bentu á að líklega
muni efnahagshrunið sem reið yfir árið 2008 hafa neikvæð áhrif á heilsu fólks ekki síður en efnahag.
Sú varð raunin hér á landi meðal annars á meðal starfsfólks íslenskra sveitarfélaga (Guðbjörg Linda
Rafnsdóttir og Hjördís Sigursteinsdóttir, 2019; Hjördís Sigursteinsdóttir og Guðbjörg Linda Rafns-
dóttir, 2015). Í því ljósi er áhugavert að skoða vinnuumhverfi starfsfólks sveitarfélaga, nú á þessum
tímum þegar áhrifa COVID-19 gætir enn, og þá þætti sem hafa áhrif á heilsu og líðan á vinnustað,
og skoða hvort staðsetning sveitarfélaga eða fjárhagslega staða þeirra hafi áhrif á líðan og vinnuum-
hverfi starfsfólks sveitarfélaga.
Þó vinna sé almennt góð fyrir starfsfólk (Waddell og Burton, 2006) og heilbrigðir vinnustaðir
veiti líkamlegar, sálrænar, félagslegar og skipulagslegar aðstæður sem verndi og stuðli að góðri
heilsu og almennri vellíðan (Burton, 2010) þá geta óheilbrigðir og krefjandi vinnustaðir á sama
hátt takmarkað almenna vellíðan bæði innan og utan vinnustaðar. Óheilbrigðar vinnuaðstæður geta
haft neikvæð áhrif á heilsu starfsfólks og dregið úr framleiðni þess (Fernandes og Pereira, 2016).
Vinnuumhverfi innan opinbera geirans mótast af ýmsum félagslegum, pólitískum og efnahagslegum
þáttum (eins og niðurskurði á fjármagni og stefnumótandi aðgerðum) sem hafa áhrif á vinnufyrir-
komulagið en vinnufyrirkomulag opinbera geirans einkennist gjarnan af miklu álagi, fáum bjarg-
ráðum og litlu fjármagni (Maslach og Leiter, 2017). Óhóflegt vinnuálag hefur áhrif á bæði stjórn-
endur og starfsfólk enda sýna rannsóknir að bæði stjórnendur og starfsfólk sé haldið vinnutengdri
streitu, þreytu og örmögnun (Ahola, o.fl., 2010; Langelaan o.fl., 2006) og upplifa tilfinningalega