Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Blaðsíða 112

Alþýðan og atvinnulífið: Félagslegt framtak á Eskifirði 1925 til 1937
112 ..
Verðhrunið mikla eftir heimstyrjöldina fyrri var á skollið, og árin 1921, 1922 og
1923 voru öllum hin mestu erfiðleikaár og miklu þyngri en nokkur hafði látið sig
dreyma um eða búist við. Flest fyrirtæki í verslun og útgerð voru ósjálfbjarga og
áttu við hinn mesta vanda að etja, sem að sjálfsögðu kom þungt við bankana, sem
þá eins og jafnan höfðu fest mikið fé í þeim atvinnugreinum. Það fé reyndist oft
tapað og að minnsta kosti ekki innheimtanlegt um sinn. Kom þvi fljótt þungur
vandi á herðar hinum unga bankastjóra við að ráða fram úr erfiðleikunum, þrátt
fyrir það að árin 1924–1930 væru nokkru hagstæðari …
Samkvæmt túlkun Jóns voru það gamlar skuldir fremur en nýjar sem þeir gengu svo hart eftir, Þor­
gils útibússtjóri og Páll Magnússon, sjálfstætt starfandi lögfræðingur á Eskifirði sem flutti austur
sama ár og Þorgils og tók gjarna að sér erfið verkefni fyrir útibúið (Einar Bragi, 1973, bls. 17). Páll
var líka sá oddviti hreppsnefndar sem beitti sér fyrir stofnun Andrafélagsins og var stjórnarformaður
þess alla tíð.
Skuldakreppan í íslensku atvinnulífi átti sér raunar enn eldri rætur en Jón lýsir. Mesti efnahags-
samdráttur 20. aldar á Íslandi spannar árin 1914 til 1920, endaði með ósköpum í „stríðslokakrepp­
unni“ (alþjóðlegu verðhruni, „síldarkrakkinu“, falli „fiskhringsins“), og ekki fyrr en 1926 sem hæg­
fara hagvöxtur hafði náð aftur sama stigi og 1913. (Nánar um þetta: Helgi Skúli Kjartansson 2004,
sjá heimildir þar; sjá einnig viðauka). Þrátt fyrir hagvöxt varð atvinnulífið, og einkum útflutnings­
framleiðslan, fyrir áföllum á þeim árum sem Jón nefnir. Það voru samt elstu áföllin sem mest munaði
um. Því ollu gríðarlegir vextir sem skuldir hlóðu á sig. Um innlend vaxtakjör atvinnulífsins má miða
við víxilvexti Landsbankans sem sveifluðust milli 6 og 8% á árunum 1920 til 1933. Stærri fyrirtæki
skulduðu eitthvað erlendis, hugsanlega á lægri vöxtum, en ef stofnað var til skuldanna 1919 og 20 –
þá var t.d. samið um endunýjun togaraflotans – þurfti að endurgreiða þær á mun óhagstæðara gengi.
(gengisvísitala frá 1921 kringum 100 en hafði verið 152 og 128 árin 1919 og 20). Aðalatriðið er svo
raunvextirnir. Frá verðbólgutoppi 1920 var nánast samfelld verðhjöðnun, örust þó fyrstu árin, uns
vísitalan hafði lækkað um meira en helming á 11 árum (úr 421 niður í 196 árið 1931). Það þýðir hátt
í 7% verðhjöðnun á ári, sem bæta má við víxilvextina og áætla raunvexti af skuldum atvinnulífsins
allt að 20% í byrjun áratugarins og síðan nær 10%. Það munar um minna. Fyrirtæki sem einu sinni
var orðið skuldugt, vegna áfalla í eigin rekstri eða hjá viðskiptavinum sínum, þurfti bæði mikinn
hagnað og skjótan til að festast ekki í sjálfheldu óbærilegra vaxta.
Bankarnir urðu sjálfir fyrir áföllum í stríðlokakreppunni, einkum Íslandsbanki, og urðu að leita
aðstoðar ríkisins um fjármögnun. Afkoma þeirra þoldi ekki miklar afskriftir auk þess sem betur leit
út í bókhaldi að færa til tekna vexti af skuldum sem í raun fengjust ólíklega greiddar að fullu. Ekki
máttu bankarnir heldur valda efnahagshruni með því að setja of stóran hluta atvinnulífsins í uppnám
á sama tíma. En einhvern veginn varð að vinda ofan af þessari snjóhengju skulda. Það voru bank­
arnir byrjaðir að gera ekki seinna en 1922 ef marka má hvernig þeir ráðstöfuðu varasjóðum sínum
í afskriftir. Samanlagður varasjóður og óráðstafaður hagnaður bankanna tveggja hafði numið 9,7
milljónum króna í árslok 1921, upphæð sem dróst svo saman niður í 5,5 milljónir 1923, 2,6 milljónir
1925 og ekki nema 0,2 milljónir 1927.
Í fyrstu virðast það einkum hafa verið aðalbankarnir í Reykjavík sem hertu innheimtu sína. Hjá
sumum litlu útibúunum kom breytingin seinna og varð skyndilegri. Þá vakti hún líka meiri athygli,
ekki síst þegar útibú beggja bankanna á Ísafirði voru samtaka um að ganga að veðum bátaútvegsins,
sem leiddi til þess að bátafloti Ísfirðinga var að miklu leyti seldur úr bænum 1927. Þá báta voru bank­
arnir farnir að auglýsa til sölu í ársbyrjun, löngu fyrir stjórnarskipti. Sjá t.d. Guðmund Guðmundsson
(1927). Guðmundur var faðir Haralds ráðherra, ritstýrði málgagni Alþýðuflokksins á Ísafirði og ritar
þar í lok janúar snarpa ádeilugrein um bátasöluna en líka um aðdragandann, hvernig Íslandsbanki
„jós fé í þá sem mest lán höfðu áður fengið“ og hafi þó „lengi verið augljóst“ að starfsemi þeirra „var
á beinni leið til tjóns og töpunar“.
Þótt varasjóðir bankanna væru nú horfnir í afskriftir var hreingerning lánasafnanna engan veginn