Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Blaðsíða 90

„Beint flug er næs“: Svæðisbundin áhrif millilandaflugs frá Akureyri
90 ..
Innanlands hefur félagið frá upphafi tengt helstu byggðakjarna í öðrum landshlutum við höfuð-
borgina og lengst af verið laust við samkeppni frá öðrum flugfélögum. Þó var hörð samkeppni í
innanlandsfluginu milli Flugfélags Íslands og Loftleiða í átta ár eftir síðari heimsstyrjöld, en henni
lauk snögglega þegar stjórnvöld veittu Flugfélagi Íslands sérleyfi á helstu flugleiðum innanlands árið
1952 (Jakob F. Ásgeirsson, 2009). Loftleiðir hröktust þannig af innanlandsmarkaði en með því hófst
jafnframt mikil og vaxandi samkeppni í millilandaflugi þar sem Flugfélag Íslands flaug til Kaup-
mannahafnar og síðar fleiri borga í Norður-Evrópu en Loftleiðir urðu brautryðjendur í ódýru flugi
milli Evrópu og Norður-Ameríku með tengiflugi um Keflavíkurflugvöll. Árið 1973 stóðu íslensk
stjórnvöld að sameiningu Flugfélags Íslands og Loftleiða undir merkjum Flugleiða innanlands en
Icelandair á alþjóðlegum flugmarkaði og hefur það félag haft yfirburðastöðu í farþegaflugi á Íslandi
allar götur síðan.
Afnám hafta í farþegaflugi
Árið 1978 hættu bandarísk stjórnvöld afskiptum af áfangastöðum og verðlagningu flugfélaga og
næstu áratugina hurfu fjölmörg hefðbundin bandarísk flugfélög af sjónarsviðinu í harðri samkeppni
um verð fremur en þjónustu (Reynolds-Feighan, 2010b; Wilson og Klovers, 2020). Í Evrópu voru
höft á flugstarfsemi einnig afnumin og flest ríkisflugfélög einkavædd á árunum 1992–1997 (Ramos-
Pérez og Sánchez-Hernández, 2013; Reynolds-Feighan, 2001, 2010a). Einstaka fyrrum ríkisflug-
félög fór í þrot en fleiri runnu inn í stórar samstæður flugfélaga sem starfræktu þau áfram sem sérstök
vörumerki. Á árunum 1997–2000 urðu jafnframt til alþjóðleg bandalög hefðbundinna bandarískra
og evrópskra flugfélaga ásamt flugfélögum í öðrum heimsálfum (Nolan o.fl., 2001).
Í þessum umhleypingum í kjölfar afnáms hafta þróaðist leiðarkerfi margra hefðbundinna flug-
félaga frá flóknu neti beinna flugleiða milli einstakra staða yfir í „möndul-og-teina“ kerfi (e. hub
and spokes) þar flugið var skipulagt um eina flugmiðstöð eða möndul með teinum til fjölmörgra
áfangastaða (De Neufville, 2008; Reynolds-Feighan, 2000; Derudder o.fl., 2007). Með því að sam-
ræma komu- og brottfarartíma gátu flugfarþegar þannig komist í bylgjum milli áfangastaða innan
hvers kerfis og milli kerfa með flugi milli slíkra möndla. Í Norður-Ameríku kom hvert flugfélag sér
upp mörgum samtengdum möndlum þvert yfir heimsálfuna en í Evrópu þróuðust leiðakerfi margra
fyrrum ríkisflugfélaga frá geislum út frá einstökum höfuðborgum yfir í möndul-og-teina kerfi að
bandarískri fyrirmynd.
Þótt Icelandair hafi komið fram á sjónarsviðið árið 1973 var leiðarkerfi Loftleiða milli Evrópu og
Bandaríkjanna þó í raun rekið samhliða leiðakerfi Flugfélags Ísland til Evrópu allt þar til Flugstöð
Leifs Eiríkssonar tók til starfa árið 1987 (Arnþór Gunnarsson, 2018). Með nýrri flugstöð sem reist
var af hinu opinbera, fjölgun ferða og samræmingu lendingar- og brottfararartíma gat Icelandair
tekið upp nýtt mönduls-og-teinakerfi í millilandafluginu og þannig boðið upp á fjölbreytt tengiflug
um Keflavíkurflugvöll milli fjölmargra borga í Evrópu annars vegar og í Bandaríkjunum hins vegar.
Árið 1997 voru höft á flugstarfsemi að fullu afnumin á evrópska efnahagssvæðinu. Í aðdraganda
þess var Flugfélag Norðurlands sameinað innanlandsdeild Flugleiða í endurstofnuðu Flugfélagi Ís-
lands. Þetta dótturfélag Icelandair átti í kjölfarið í harðri samkeppni við Íslandsflug í innanlandsflugi
frá Reykjavík til Akureyrar, Egilsstaða, Ísafjarðar og Vestmannaeyja en þeirri samkeppni lauk með
fullum sigri Flugfélags Íslands þremur árum síðar. Árið 2017 var Flugfélag Íslands endurnefnt Air
Iceland Connect en það félag rann fjórum árum síðar aftur inn í Icelandair. Líkt og á tímum sérleyfa
og hafta í farþegaflugi starfa nú tvö lítil sjálfstæð flugfélög (Flugfélagið Ernir og Norlandair) sem
stunda reglubundið áætlunarflug með litlum skrúfuvélum til smærri staða sem Icelandair sinnir ekki.
Vöxtur lággjaldaflugfélaga
Á síðustu áratugum hafa lággjaldaflugfélög vaxið hratt og ógnað hefðbundnum flugfélögum með
afar ódýru flugi á fjölförnum flugleiðum. Þótt rekja megi vöxt lággjaldaflugfélaga til afnáms hafta
í farþegaflugi og ósveigjanleika möndla-og-teina kerfa hefðbundinna flugfélaga er saga þeirra tals-