Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Blaðsíða 45

Ragnheiður Hergeirsdóttir, Guðný Björk Eydal og Sólveig Þorvaldsdóttir
45 ..
lagsleg ráðgjöf, fjárhagsaðstoð, stuðningsþjónusta, málefni barna og ungmenna, þjónusta við aldrað
og fatlað fólk og húsnæðismál (lög nr. 40, 1991). Lögin eru svokölluð rammalög og eru þannig fyrst
og fremst stefnumótandi fyrir sveitarfélögin, sem felur í sér að sveitarfélögin hafa ákveðið valfrelsi
og svigrúm með það hvernig þau skipuleggja og framkvæma þjónustu sína (Anna Guðrún Björns-
dóttir, e.d.; Guðný Björk Eydal og Halldór Guðmundsson, 2012). Félagsmálaráðherra fer með yfir-
stjórn málefna félagsþjónustu í landinu samkvæmt 3. grein laganna en sveitarfélögin bera ábyrgð á
félagsþjónustu innan marka sinna skv. 4. grein sömu laga. Eins og sjá má á þessari upptalningu eru
verkefni félagsþjónustu ærin og hún sinnir að jafnaði stórum hópum í hverju samfélagi auk þess sem
barnavernd er víða einn þáttur í starfsemi félagsþjónustu. Reynslan sýnir að á tímum hamfara eykst
þörfin fyrir þjónustu.
Íslenskar rannsóknir hafa sýnt að húsnæðismál hafa reynst meðal mikilvægustu málaflokka í
kjölfar náttúruhamfara hér á landi (Jón Börkur Árnason o.fl., 2005; Ragnheiður Hergeirsdóttir og
Guðný Björk Eydal, 2021, Sólveig Þorvaldsdóttir o.fl.,, 2008). Önnur lögbundin verkefni félags-
þjónustu, s.s. fjárhagsaðstoð, félagsleg ráðgjöf og stuðningsþjónusta, eru þjónusta sem er nauð-
synleg fyrir marga íbúa sveitarfélaga á tímum áfalla og í kjölfar þeirra og sýndi það sig meðal annars
í kjölfar bankahrunsins 2008 og Covid-faraldursins (Ragnheiður Hergeirsdóttir og Guðný Björk
Eydal, 2021; Ásthildur Elva Bernharðsdóttir o.fl., 2022).
Á undanförnum árum hafa verið gerðar breytingar á félagsþjónustulögunum til samræmis breyt-
ingum á annarri löggjöf, svo sem lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðnings-
þarfir, og nú síðast með nýjum lögum um samþættingu þjónustu við börn í þágu farsældar sem tóku
gildi 1. janúar 2022. Þessar breytingar hafa aukið skyldur sveitarfélaga til velferðarþjónustu við
íbúana, meðal annars á grundvelli samþættingar og samstarfs innan og milli þjónustukerfa, og skapa
enn ríkari þörf til þess að velferðarþjónustan sé vel í stakk búin til að takast á við áhrif og afleiðingar
samfélagslegra áfalla.
Í kjölfar áfalla hefur það einnig verið mikilvægt verkefni að veita sálrænan og sálfélagslegan
stuðning, eftir atvikum í samvinnu og samráði við áfallahjálparteymi. Starfsfólk félagsþjónustu
sveitarfélaga getur t.d. gegnt mikilvægu hlutverki við að veita sálræna skyndihjálp í fjöldahjálpar-
stöðvum sem Rauði krossinn opnar og stýrir en einnig við skipulag, framkvæmd og í sumum til-
vikum að veita lengri tíma áfallahjálp fyrir þá sem á þurfa að halda (Ragnheiður Hergeirsdóttir,
2019). Áhrif samfélagslegra áfalla á líðan og stöðu fólks hafa verið rannsökuð nokkuð hér á landi
og sýna niðurstöður að áhrifin geta verið langvarandi og haft víðtæk áhrif á heilsufar þolenda og
að eldri áföll geti ýtt undir alvarlegri afleiðingar við áföll síðar á ævinni (Bödvarsdottir o.fl., 2006;
Þórðardóttir o.fl., 2015). Því hefur verið lögð áhersla hérlendis á að veita sálræna skyndihjálp sem
fyrst eftir áfall og eftir atvikum áfallahjálp (Eydal og Árnadóttir, 2004; Þórðardóttir o.fl., 2019).
Þá hafa rannsóknir sýnt fram á mikilvægi þess að stuðla að valdeflingu þolenda með því að
upplýsa og virkja fólk til þátttöku og veita þann stuðning sem þarf til að daglegt líf geti sem fyrst
orðið með sem eðlilegustum hætti (Rowlands, 2013; Tierney og Oliver-Smith, 2012). Niðurstöður
innlendra sem erlendra rannsókna benda til þess að nýta eigi þekkingu og reynslu íbúa betur við
áætlanagerð og undirbúning til að takast á við hamfarir (Bird o.fl., 2011; Gísladóttir o.fl., 2021;
Jóhannesdóttir og Gísladóttir, 2010). Rannsóknir til dæmis frá Ástralíu benda eindregið til þess að
virk þátttaka íbúa bæti árangur í viðbrögðum og úrvinnslu vegna samfélagslegra áfalla (McKinnon
og Alston, 2016; Rowlands, 2013). Félagsþjónustan hefur á að skipa fagfólki sem hefur þekkingu á
notendasamráði og ýmiss konar hópa- og samfélagsvinnu auk þess að vera sérfræðingar í að greina
og vinna út frá heildarsýn á aðstæður fólks og samfélaga. Bent hefur verið á að virk þátttaka og fram-
lag starfsfólks félagsþjónustu í undirbúningi, viðbrögðum og úrvinnslu samfélagslegra áfalla bæti
sömuleiðis árangur í viðbrögðum og úrvinnslu áfalla (Dominelli, 2015; Elliott, 2010; Linnell, 2013).
Rannsóknir hafa sýnt að áhrif samfélagslegra áfalla eru oft langvarandi. Sé þeim ekki gefinn
gaumur getur það dregið úr viðnámsþrótti einstaklinga og samfélaga til lengri tíma og þar með þrótti
til að takast á við önnur áföll (Ásthildur Elva Bernharðsdóttir o.fl., 2022; Eydal o.fl., 2016). Rann-