Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Blaðsíða 67

Eyrún María Rúnarsdóttir
67 ..
Fyrsta þrep líkansins (sjá töflu 3) sýnir sállíkamlegar umkvartanir ungmenna á svæðunum þremur.
Þau ungmenni sem bjuggu á Suðurnesjum eða Vestur- og Norðurlandi fundu sjaldnar til vanlíðanar
og munaði þar um tveimur stigum á kvarðanum 0–32 sé miðað við ungmenni á höfuðborgarsvæð-
inu. Sá munur var tölfræðilega marktækur. Niðurstaðan er í takt við niðurstöðu dreifigreiningar á
meðaltölum umkvartana eftir svæðum. Á þrepi tvö (töflu 3) var kyni unglinga og aldri sem miðast
við árgang unglinga í skóla bætt við. Stúlkur fundu oftar til vanlíðanar en piltar og munar þar þremur
stigum á kvarðanum 0–32. Eldri unglingum, sér í lagi þau sem voru í 10. bekk leið verr en þeim
yngri og munaði um tveimur stigum á þeim og nemendum 8. bekkjar. Engin breyting varð á þeim
mun á tíðni umkvartana sem kom fram eftir búsetu á fyrsta þrepi þegar kyni og aldri var bætt við
líkanið sem þýðir að hvorki kyn né aldur gat skýrt mun á líðan unglinga eftir búsetusvæði.
Á þriðja þrepi (sjá töflu 3) var efnahag fjölskyldna og fjölda vina bætt við líkanið. Fram kom að
því verri sem efnahagur fjölskyldu var samkvæmt FAS kvarðanum, því líklegri voru unglingar til
að finna til vanlíðanar. Munurinn er þó ekki ýkja mikill, eða 0,8 stig þegar FAS stigum fækkar um
eitt en tengslin eru marktæk við 99% öryggismörk. Eftir því sem unglingar áttu fleiri íslenska vini
dró heldur úr vanlíðan þeirra eða um 0,2 stig við hvert hækkandi stig vinafjölda. Vakti því athygli
að þessu var öfugt farið þegar vinir sem eingöngu voru samskipti við á netinu varð meiri en það jók
á vanlíðan unglinga. Áfram hélst sami marktæki munurinn á líðan eftir búsetu, sá munur nam um
tveimur stigum líkt og á fyrri þrepum. Ekki er því hægt að skýra mun á líðan eftir búsetusvæði með
því hvernig efnahag fjölskyldna er háttað, hversu marga vini unglingur á né með kyni hans eða aldri.
Einnig tengdist aldur og kyn líðan unglinga á sama hátt og á öðru þrepi líkansins. Munur á líðan 8.
og 9. bekkinga var þó ekki lengur tölfræðilega marktækur.
Að lokum var könnuð samvirkni búsetu við efnahag fjölskyldu, kyn, aldur og við fjölda vina og
eru þær niðurstöður sýndar á fjórða þrepi líkansins (sjá töflu 3). Marktæk samvirkni kom fram milli
búsetu og fjölda vina sem eingöngu voru samskipti við á netinu. Þegar unglingar bjuggu á Vestur- og
Norðurlandi dró fjöldi netvina úr vanlíðan þeirra um 0,3 stig. Engin samvirkni kom fram milli svæða
og kyns, aldurs, efnahags fjölskyldu eða fjölda annarra vina.
Umræða
Markmið rannsóknarinnar var að kanna líðan unglinga með því að skoða svör við spurningum um
tíðni sállíkamlegra umkvartana. Þessi tíðni umkvartana var skoðuð eftir búsetu á þremur svæðum
en þess konar athugun hefur ekki verið gerð hér á landi áður. Horft var til tvenns konar mögulegra
skýringarþátta í líðan unglinga eftir búsetu en þeir voru efnahagur fjölskyldu og vinatengsl ásamt
kyni og aldri. Fram kom munur þar sem unglingar á höfuðborgarsvæði reyndust finna marktækt
oftar til verkja og taugaóstyrks og einnig voru vísbendingar um að algengara væri að unglingar á
því svæði ættu erfiðara með svefn, fyndu oftar til depurðar og pirrings eða skaptruflana. Þegar allar
sállíkamlegar umkvartanir voru lagðar saman í eitt skor reyndist tíðni umkvartana meiri á höfuð-
borgarsvæðinu en á öðrum svæðum jafnvel þótt tekið væri tillit til kyns, aldurs, efnahags fjölskyldu
og fjölda vina. Niðurstöður erlendra rannsókna á efninu eru misvísandi (Boraita o.fl., 2022; Jonsson
o.fl., 2019; Rees o.fl., 2017). Í sumum rannsóknum kemur fram verri líðan í borgarsamfélögum en
í strjálbýli og fámennari bæjum en í öðrum rannsóknum finnst enginn munur. Ef til vill má segja
að gagnslítið sé að bera saman slíkar niðurstöður milli landa enda allar aðstæður og umhverfi ólíkt.
Borgir eru misstórar og skipulagðar með ólíkum hætti og það eru minni byggðalög líka, náttúrufar
lítt sambærilegt og þar mætti lengi telja. Hafa ber í huga við samanburð á milli landa að misjafnir
mælikvarðar eru lagðir til grundvallar þegar meta á mörk þéttbýlis og dreifbýlis eða stærð borga og
bæja (Rees o.fl., 2017). Hvað sem samanburði milli landa líður, er niðurstaðan allrar athygli verð og
vekur upp spurningar hvað það er í umhverfi, lífi og aðstæðum íslenskra ungmenna á höfuðborgar-
svæðinu sem getur skýrt að þeim líður að jafnaði ekki eins vel og jafnöldrum þeirra á þeim svæðum
utan höfuðborgar sem rannsóknin náði til.
Í samhengi niðurstaðna sem þessi rannsókn sýndi má velta því upp hvort skýringa sé að leita í