Morgunblaðið - 11.11.2001, Blaðsíða 11

Qaeda hafi þróast flókið stigskipt-
ingarkerfi.
Samtökin hafa fengið til sín fólk
af ýmsu þjóðerni og þjálfað það í
búðum sínum í Afganistan. Margir
eru norður-afrískir öfgamenn, eink-
um Alsíringar og Túnismenn sem
héldu aftur til Evrópu til að leggja á
ráðin um hryðjuverk. Franskir
leyniþjónustumenn segjast telja að
allt að tíu þúsund íslamskir öfga-
menn frá mörgum heimsálfum hafi
fengið þjálfun í búðunum í Afganist-
an. Vegna þessarar alheimsút-
breiðslu draga menn ekki í efa það
sem einn meðlimurinn í Mílanó-
hópnum gortaði af, að al-Qaeda sé
„alls staðar“.
En þótt bin Laden og aðrir for-
sprakkar al-Qaeda hafi boðið alla
velkomna í búðirnar í Afganistan
hafa þeir einungis treyst fáeinum
útvöldum til að sjá um lykilaðgerðir
á borð við sprengjutilræðin í sendi-
ráðum Bandaríkjanna í Kenýa og
Tansaníu 1998, árásina á banda-
ríska herskipið Cole í Jemen í fyrra,
og sjálfsmorðsárásirnar í New York
og Washington, segja evrópskir
embættismenn.
Treystir bara heimafólki
Af þeim 19 sem frömdu árásirnar
í september voru 15 frá heimalandi
bin Ladens, Saudi-Arabíu, tveir
voru frá Sameinuðu arabísku
furstadæmunum, einn var frá Líb-
anon og einn frá Egyptalandi, að
því er bandarískir embættismenn
telja sig hafa komist að.
„Hvers vegna Saudar?“ spurði
franskur embættismaður sem hefur
yfirheyrt fjölda manna er hafa verið
í þjálfunarbúðunum í Afganistan og
hafa verið teknir höndum í Frakk-
landi. „Það er erfiðara fyrir Norð-
ur-Afríkumenn að fá dvalarleyfi.
Þeir eiga í erfiðleikum með að búa í
Bandaríkjunum. Þeir tala ekki
tungumálið. Og þeir hafa ekki eins
góða stjórn á sjálfum sér. Bin Lad-
en treystir bara fólki frá heimaslóð-
um sínum.“
Þegar al-Qaeda sendi Alsíring,
Ahmed Ressam, þeirra erinda að
sprengja í loft upp flugvöllinn í Los
Angeles 1999 vakti hann á sér at-
hygli á landamærum Kanada og
Bandaríkjanna meðal annars vegna
þess að hann talaði ekki ensku. Þess
vegna, sagði franski embættismað-
urinn, sneri bin Laden sér til vel
menntaðra, enskumælandi manna
frá Egyptalandi og Persaflóa, sem
voru líklegri til að fá dvalarleyfi í
Bandaríkjunum og var treystandi
til að vekja ekki á sér athygli allan
þann tíma sem það tók að leggja á
ráðin um tilræðin 11. september.
Ráðagerðir Norður-Afríkumann-
anna voru hrein aukageta fyrir al-
Qaeda. Þótt tilræðin mistækjust,
eins og varð raunin um fyrirætlanir
um að sprengja í loft upp markaðs-
torg í Strassborg, flugvöllinn í Los
Angeles og sendiráð Bandaríkjanna
í París og Róm, sköpuðu þau þó að
minnsta kosti ótta.
Franski embættismaðurinn var-
aði við því að þegar áherslan í bar-
áttunni við hryðjuverkastarfsemi
beinist að ungum öfgamönnum frá
Persaflóaríkjunum muni al-Qaeda
fara að beita öðrum mönnum, enda
geti samtökin fengið fólk úr hópum
í yfir 50 ríkjum. „Það er ekki hægt
að spá fyrir um ógnina ... kannski
frá Malasíu en jafnvel kannski frá
Ástralíu eða Kaliforníu,“ sagði emb-
ættismaðurinn, og bætti við að ung-
ir, vestrænir ævintýramenn hafi
haldið í hryðjuverkabúðirnar í Afg-
anistan.
Þar að auki hafa tilræðin orðið æ
fágaðri með hverri misheppnaðri
tilraun. Þegar alsírskir hryðju-
verkamenn lögðu á ráðin um að
fljúga flugvél á Eiffelturninn í París
1994 var enginn þeirra lærður flug-
maður; þeir vonuðust til að geta
neytt flugmann Air France-vélar til
að framkvæma verkið með því að
beina að honum byssu. Tækifærið
gekk þeim úr greipum þegar flug-
vélin millilenti í Marseilles til að
taka eldsneyti og lögreglumenn réð-
ust til inngöngu í hana.
Ekki var ár liðið þegar ungum
Pakistana, sem var nýbúinn að fá
réttindi til farþegaflugs, var falið að
fljúga lítilli flugvél, fullhlaðinni af
sprengiefni, á höfuðstöðvar banda-
rísku leyniþjónustunnar, CIA, í
Virginíu, að því er fram kom í fram-
burði eins vitnisins við réttarhöldin
yfir einum þeirra sem tóku þátt í
sprengjutilræðinu í World Trade
Center 1993. En ráðagerðin fór út
um þúfur fyrir tilverknað lögreglu-
manna á Filippseyjum, sem fengu
vísbendingu frá nágrönnum sem
fundu lykt af undarlegum efnum
sem verið var að sjóða í íbúð sem
hryðjuverkamennirnir notuðu.
Þegar 2001 rann upp var hópur
vel skólaðra flugmanna reiðubúinn
að láta til skarar skríða í Bandaríkj-
unum og beita farþegaflugvélum
eins og öflugum vopnum.
Að því er franskir og ítalskir
embættismenn segja hafa þeir, sem
viljað hafa ganga til liðs við al-
Qaeda, þurft að gangast undir ít-
arlega rannsókn. Þeir eru valdir af
útsendurum bin Ladens og eru
sendir til Pakistans þar sem þeir
láta af hendi vegabréf sín, reiðufé
og aðra pappíra. Síðan bíða þeir í
allt að hálfan mánuð í Pakistan á
meðan ferill þeirra er kannaður, til
þess að koma í veg fyrir að vest-
rænir útsendarar komist inn. Þegar
komið er til Afganistans fara þeir úr
einum búðum í aðrar, sem hverjar
um sig eru sérhannaðar til að veita
tiltekna þjálfun, þ. á m. í beitingu
léttra vopna og leynilegum aðgerð-
um.
Velja þá bestu
Al-Qaeda-samtökin fylgdust
vandlega með og völdu úr þá bestu
og greindustu og höfðu sérstakan
áhuga á mönnum frá Persaflóa-
svæðinu. Enn eru engar öruggar
upplýsingar um hversu margir úr
11. september-hópnum fóru til Afg-
anistans, en bandarískir leyniþjón-
ustumenn hafa sagt að Atta, sem
talinn er hafa verið forsprakkinn í
hópnum, hafi farið þangað, líklega
1997 eða 1998.
Evrópskir embættismenn telja
líklegt að allir flugræningjarnir hafi
annaðhvort verið þjálfaðir í Afgan-
istan, eða verið á ábyrgð fyrrver-
andi al-Qaeda-meðlima.
Atta, sem ferðaðist víða um Evr-
ópu og milli Bandaríkjanna og Evr-
ópu fyrir 11. september, er talinn
hafa verið tengiliðurinn á milli flug-
ræningjanna og leiðtoga al-Qaeda í
Afganistan. En lítið af upplýsingum
hefur komið fram um hverja Atta
hitti á ferðum sínum á Spáni í jan-
úar og júlí sl. Í ferð hans til Prag í
apríl hitti Atta íraskan leyniþjón-
ustumann, að því er tékkneskir
embættismenn segja, en ekki er
ljóst hver tilgangur þess fundar var.
„Það verður að vera yfirstjórn,“
sagði Jacquard, franski hryðju-
verkasérfræðingurinn. „Hver gefur
skipunina? Líklega var það Atta.“
En Jacquard bendir á að Atta hafi
líka fengið fyrirmæli, og það hljóti
að vera tengill á milli Atta og bin
Ladens.
Ladens
Reuters
„Talibanar eru ekki bara hópur
af trúuðum námsmönnum sem hafa
völdin,“ sagði Roy. „Þeir hafa
sterkt innra kerfi – á afganskan
mælikvarða – á bak við sig. Ég fæ
ekki séð að talibönum verði steypt
nema því aðeins að þeir verði fyrir
beinni árás.“
Þá er ólíklegt að helstu höfð-
ingjar ættbálkanna í suðurhlut-
anum snúist gegn talibönum nema
herforingjarnir sjái þá einurð – og
hvatningu – sem sannfærir þá um
að þeir séu að ganga í lið með þeim
sem á endanum muni sigra í átök-
unum sem nú geisa, segir Stephen
Philip Cohen, Suður-Asíu-
sérfræðingur hjá Brookings-
stofnuninni í Washington.
Enn sem komið er óttast margir
höfðingjanna að Bandaríkjamenn
muni á endanum fara á brott frá
Afganistan, líkt og þeir gerðu í
átökum í Beirút og Sómalíu, segir
Cohen. „Þeir verða að fá að sjá er-
lenda hermenn í landinu – sem
koma með góðgæti á borð við mat-
vælaaðstoð, auk vopna – til þess að
sannfærast um að rétt sé að taka
þátt og til að sanna fyrir þeim að
það sé verið að koma þeim til bjarg-
ar, ekki bara verið að gera árás á þá
frá útlöndum.“
Stuðningur Pastúna nauðsynlegur
Pastún-þjóðflokkurinn, sem er
allsráðandi í suðurhlutanum, er um
40% af heildaríbúafjölda Afganist-
ans, sem er um 22 milljónir. Í næst-
um þrjár aldir hafa leiðtogar og
konungar landsins komið úr röðum
Pastúna, sem eru af arískum upp-
runa. Hinir þjóðflokkarnir í landinu
eru flestir af persneskum, mið-
asískum og mongólskum uppruna.
„Ef markmiðið er að koma talib-
önum frá, þá er nauðsynlegt að fá
stuðning Pastúna. Hjá því verður
ekki komist,“ segir Pollack.
Bandaríkjamenn eru nú, seint og
um síðir, farnir að kanna mögu-
leikana á tengslum við höfðingja í
suðurhlutanum. En ríkjandi
áhersla Bandaríkjamanna á að
frelsa borgir í norðurhlutanum, t.d.
Mazar-e-Sharif, og koma á stjórn
andstæðinga talibana gæti ýtt und-
ir andúð Pastúna, fremur en höfðað
til þeirra, segja sérfræðingar.
„Vagga valds talibana er í suður-
hlutanum, þannig að þátttaka Past-
úna er mikilvæg til að hægt sé að
koma á laggirnar lögmætri rík-
isstjórn,“ sagði Roy. „Frelsun norð-
urhlutans myndi leiða til þess að
landinu yrði skipt nokkurn veginn
eftir þjóðflokkum. Þjóðernishyggja
Pastúna gæti þá í raun komið talib-
önum til góða.“
hluta Afganistans




  



 


 

   

  
               !  
  "##$
%&'%( )*+%(





   

 

!

"!

#$$ %&
'"


 



 % &
  (% %&  )
,  
+  
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 11. NÓVEMBER 2001 11
 FJÖLDI þjóða og þjóðarbrota byggir
Afganistan og ýmis tungumál eru notuð,
helst þeirra er dari sem er náskylt farsi
(persnesku eða tungu Írana) og er dari
eins konar viðskiptatungumál í mestöllu
Afganistan. Næstöflugasta málið er
pastún. Afganar eru nær allir múslímar
en fáeinir eru hindúar, sikhar eða gyð-
ingar. Íranar hafa stutt sjía-múslíma og
reynt að hamla gegn yfirráðum talibana
sem eru flestir Pastúnar og af trúflokki
súnníta, öflugustu fylkingar múslíma í
heiminum. Þjóðir arabaríkjanna eru nær
allar súnnítar.
Afganar eru ekki arabar frekar en Íranar
eða Pakistanar. Ekki er ljóst hve margir
Afganar eru nú en giskað á að þeir séu
nær 25 milljónir. Þar af eru sennilega
nær fimm milljónir landflótta, aðallega í
Pakistan og Íran. Talsvert er um hirð-
ingja sem eiga sauðfé og geitur en yf-
irleitt fást landsmenn við jarðrækt í
nokkrum mjög frjósömum dölum.
Valmúarækt Afgana var þar til í fyrra sú
mesta í heimi en þá bönnuðu talibanar
hana, óljóst er hvort hún hefur verið
leyfð á ný. Úr valmúa er unnið ópíum og
heróín. Afganistan er að miklu leyti
gróðurlítil fjöll með og eyðimerkur en
það er rúmlega sex sinnum stærra en
Ísland.
 Pastúnar eru fjölmennasta þjóð Afg-
anistans, talið að þeir séu nær 40%
allra íbúanna. Mállýskur eru margar
meðal Pastúna og oft rígur milli öfl-
ugustu ættarhöfðingja þeirra. Milljónir
Pastúna búa í nálægum héruðum Pak-
istans og mikill samgangur við þau, oft
ná karlar sér í kvonfang handan landa-
mæranna. Önnur afgönsk þjóðarbrot
hafa oft mikil samskipti við frændur sína
í nágrannalöndum en erfiðar sam-
göngur um þröng fjallaskörð setja þeim
takmörk, einkum að vetrarlagi.
 Tadjikar eru næstfjölmennastir, um
fjórðungur íbúanna. Flestir afganskir
menntamenn eru Tadjikar en flestir
menntamenn hafa fyrir löngu flúið land.
Tadjikar hafa lengi keppt við pastúna um
völdin í landinu. Tadjikar, Úsbekar, Haz-
arar, Aimakar og fleiri þjóðarbrot tala
eigin mállýskur en kunna margir líka
dari.
 Úsbekar eru um 5% landsmanna.
Margir þeirra rekja ættir til Úsbeka sem
flúðu frá Sovétríkjunum á þriðja áratug
20. aldar.
 Hazarar eru einnig um 5% Afgana. Er
Pastúnar urðu atkvæðamiklir á 18. öld
hröktu þeir Hazara brott frá láglendinu
og búa hinir síðarnefndu nú margir í
fjöllunum um miðbik landsins. Allmargir
þeirra hafa þó sest að í stærstu borg-
unum.
 Aimakar eru heldur færri en Úsbek-
arnir og að nokkru leyti hirðingjaþjóð.
 Túrkmenar eru rúmlega 100.000,
þeir eru hirðingjar og tala forneskjulega,
tyrkneska tungu.
 Einnig búa í vesturhluta Afganistans
nokkur hundruð þúsund manns sem
nefnast Farsswa, eru náskyldir Írönum
og tala dari. Rúmlega 100.000 hirð-
ingjar, er nefnast núristanar, búa í fjöllum
austurhlutans og einnig í Pakistan. Bal-
úkar búa í suðvesturhorni Afganistans
og einnig svonefnd Brahui-þjóð; flestir
íbúarnir eru hirðingjar og kunna oft dari.
Flókin mósaík þjóðerna