Morgunblaðið - 11.11.2001, Blaðsíða 28

LISTIR
28 SUNNUDAGUR 11. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
AÐRIR tónleikar í tónleikaröð Tríós
Reykjavíkur og Hafnarborgar,
menningar og listastofnunar Hafn-
arfjarðar, verða haldnir í Hafnar-
borg í kvöld kl. 20. Tríóið skipa þau
Guðný Guðmundsdóttir, Gunnar
Kvaran og Peter Máté. Á tónleikun-
um verður frumflutt nýtt verk fyrir
fiðlu og selló eftir Jónas Tómasson,
Vorvindar að vestan, en Jónas samdi
verkið árið 1999 fyrir Guðnýju Guð-
mundsdóttur og Gunnar Kvaran.
Jónas Tómasson hóf fyrir um það bil
áratug að semja röð kammerverka
sem hann nefnir Úr ýmsum áttum og
er þetta verk hluti úr þeirri röð. Áð-
ur hefur Tríó Reykjavíkur frumflutt
verkið Í kyrrð norðursins, sem einn-
ig tilheyrir þessari röð kammer-
verka Jónasar. Gunnar Kvaran segir
Vorvinda að vestan sérstakt og
skemmtilegt verk. „Þetta er einn
samfelldur þáttur, en innan hans
skiptast á ljóðrænir kaflar og rytm-
ískir. Stíllinn er dæmigerður fyrir
Jónas og mjög persónulegur.“ Tríó
Reykjavíkur hefur frumflutt fjölda
íslenskra tónverka á tónleikum sín-
um og segir Gunnar að tríóinu hafi
þótt það mjög gaman að blanda sam-
an nýjum íslenskum verkum og
verkum útlendu meistaranna.
Auk verks Jónasar leikur Tríó
Reykjavíkur Tríó í G-dúr eftir Jos-
eph Haydn og Tríó í c-moll opus 101
eftir Jóhannes Brahms. „Tríóið eftir
Haydn er að líkindum þekktasta tríó
tónskáldsins og hefur orðið sérstak-
lega vinsælt vegna síðasta kaflans
sem er sígaunadans. Tríóið hefur
þess vegna stundum verið kallað
Sígaunatríóið. Það hefur oft verið
talað um það að Haydn sé faðir sin-
fóníunnar og einnig faðir strengja-
kvartettsins, en mér finnst hann líka
vera faðir píanótríósins, því hann
lagði þann grunn sem Mozart og
Beethoven og fleiri góðir menn
byggðu á síðar. Píanóið er í for-
grunninum og fiðlan hefur talsvert
mikið að gera, en sellóið spilar mikið
bassalínu píanósins. Fyrsti þáttur-
inn er byggður á stefi og tilbrigðum;
þá kemur syngjandi fallegur adagio-
kafli og loks tekur við þetta fræga sí-
gauna-rondó.“
Brahms samdi c-moll tríó sitt
sumarið 1886. „Hann var þá staddur
við Thune-vatn. Hann var með þrjú
verk í smíðum á sama tíma, þetta, A-
dúr sónötu fyrir fiðlu og píanó og svo
selló sónötu í F-dúr. Þeir sem þekkja
þessi verk finna að þau eru tengd og
að þau eru frá sama tíma. Píanótríóið
er í fjórum þáttum, en styttra og
samþjappaðra en fyrri tríó hans fyrir
sömu hljóðfæri og það má segja að
það marki upphaf að þeim stíl sem
Brahms tileinkaði sér á síðustu árum
ferils síns. Fyrsti og lokaþátturinn
eru töluvert dramatískir; þriðji þátt-
urinn er mjög ljóðrænn, en í öðrum
þætti er meiri dulúð. Þetta er eins og
allt sem Brahms lét frá sér fara,
ákaflega heilsteypt og vandað verk.
Hann var aldrei nógu ánægður og
var ýmist að skrifa verk sín aftur eða
eyðileggja þau og gerði gríðarlegar
kröfur til sín. Sú útgáfa verksins sem
við leikum er endurskoðuð útgáfa
hans af frumútgáfunni frá 1891.
Hann flutti verkið sjálfur í Vínar-
borg 1887 ásamt tveimur frægum
hljóðfæraleikurum, fiðluleikaranum
Jenö Hubay og sellóleikaranum
David Popper. Klara Schumann tal-
aði um það hvað það hefði verið stór-
kostlegt að upplifa þetta verk og við
vitum um þýðingu hennar fyrir
Brahms, bæði sem ráðgjafi og kven-
vera. Maður hefur svo oft heyrt sin-
fóníurnar hans Brahms og einleiks-
konsertana, en ég hugsa oft um það
að eftir því sem maður eldist og spil-
ar meira af verkum hans finnst mér
hann ekki sístur í kammerverkunum
– þar er hann hvað dýpstur. Þar
sameinar hann fullkomið vald á
formi og innihaldi, en hefur líka svo
óskaplega mikið að gefa okkur and-
lega.“
Vorvindar
að vestan
Tríó Reykjavíkur.
Verk eftir Jónas Tómasson frumflutt
á tónleikum Tríós Reykjavíkur
Morgunblaðið/Ásdís
H
VAÐ er gallerí og hvað er
ekki gallerí? Þetta er spurn-
ing sem stundum heyrist
skeggrætt um í Reykjavík.
Svo virðist sem orðið, út-
lenskt að uppruna, beri með
sér nokkuð misvísandi
merkingu hér á landi. Stundum hefur það
merkingu í líkingu við þá sem það hefur t.d. á
enskri tungu og lýsir stað eða stofnun þar sem
listaverk eru sýnd eða seld, en mun oftar er orð-
ið gallerí notað sem heiti yfir einhverskonar
verslun eða þjónustu, sem á lítið skylt við hefð-
bundinn gallerírekstur samkvæmt erlendum
skilgreiningum. Sem dæmi um fjölbreytileika
fyrirtækja hér á landi sem nota orðið „gallerí/
gallerý“ um starfsemi
sína má nefna kjöt-
verslun, hundaskóla,
hárgreiðslustofu, sól-
baðsstofu, hús-
gagnaverslun, blóma-
búð,
handsnyrtifyrirtæki, fiskbúð, og verslun er sér-
hæfir sig í tækifærisgjöfum fyrir útgerðarmenn
og sjómenn. Og þá eru ótalin öll þau fjölmörgu
fyrirtæki sem selja ýmiskonar handverk, á borð
við fatnað, prjónles, leirkerasmíði, skartgripi,
útskurð o.s.frv., sem hægt er að skilgreina sem
hönnun eða listiðn. Þessi fyrirtæki/verkstæði
eru gjarnan nefnd gallerí, enda á gráu svæði í
námunda við listirnar þar sem okkur hér á landi
hefur reynst erfitt að draga mörkin.
Án þess að hér gefist tækifæri til að fara nán-
ar út í orðsifjar þessa hugtaks má jafnvel láta
sér detta í hug að þessi víða merking orðsins
hér á landi, er skírskotar umfram annað til
hefðbundinnar verslunar, tengist óvenjulega
langlífri tískuvöruverslun á Laugaveginum. Í
öllu falli er víst að þegar orðið kom fyrst inn í ís-
lenskt mál var það einvörðungu notað í hinni
þrengri erlendu merkingu; um listastofnanir,
sýningarsali – eða listhús eins og sumir hafa
kosið að nefna gallerí – en sú upphaflega merk-
ing virðist á undanhaldi ef marka má upptaln-
inguna hér að framan.
En hver er þá hugsunin á bak við þessa nafn-
gift hér á landi? Ekki er ólíklegt að hún tengist
fyrst og fremst þeirri tilfinningu að orðið „gall-
erí“ ljái starfsemi menningarlegt yfirbragð –
færi hana í „æðra“ veldi, hvort sem um er að
ræða kjötvinnslu eða sólbaðsstofu – og eigi að
bera fagmannlegum vinnubrögðum vitni. Nafn-
giftin „gallerí“ gæti því verið hugsuð sem eins-
konar gæðastimpill á þann rekstur sem um er
að ræða.
Fyrir þá sem standa í rekstri sýningarsala á
sviði myndlistar er þessi málfarsþróun heldur
óheppileg. Vitanlega ruglar enginn saman
myndlistarsal og hundaskóla, en þegar sú starf-
semi sem tengir sig við gallerí-heitið og starf-
semi eiginlegra listgallería er orðin skyldari
vandast málið.
Erlendis er það svo, að gallerí sem viljateljast í hópi fagmanna hvað list-starfsemi snertir eru háð mjög þröngumskilgreiningum. Miðað er við að þau ráði
yfir sýningarsal og móti listræna stefnu sína
með því að bjóða listamönnum til samstarfs,
sem oft felur einnig í sér að galleríið gerist um-
boðsaðili listmannsins um leið. Í boði gallerísins
felst að það greiðir allan kostnað sem til fellur
við sýningarhaldið; kynningu, auglýsingar, út-
gáfustarfsemi, opnunarboð o.s.frv. Á móti tekur
galleríið ákveðið prósentuhlutfall af sölu á verk-
um þeirra listamanna sem það sýnir, ef til sölu
kemur. Í slíkum galleríum greiða listamenn
aldrei leigu fyrir sýningarsalinn, enda er sú
hætta augljóslega fyrir hendi að slík greiðsla
hafi áhrif á listræna stefnu starfseminnar. Þau
gallerí sem uppfylla þessi skilyrði geta haft
töluverð áhrif í listheiminum og mynda t.d.
grunninn að því starfi sem fer fram á frægustu
listkaupstefnum erlendis, svo sem í Basel, Köln,
Chicago, Berlín og í Madrid. Ef galleríum tekst
að skapa sér nafn á þessum forsendum verða
þau, auk listasafnanna, helstu viðkomustaðir
sýningarstjóra í leit þeirra að efnilegum lista-
mönnum. Þar með hafa þau tryggt þeim lista-
mönnum sem þau eru í forsvari fyrir tengsl við
hinn alþjóðlega listmarkað og aukið möguleika
þeirra á að koma sér á framfæri til mikilla
muna.
Auk þessarar tegundar gallería starfar í
flestum löndum mikill fjöldi sýningarsala sem
listamenn geta leigt undir sýningar. Annar
kostnaður við sýningarhaldið er þá annaðhvort
greiddur af listamönnunum sjálfum eða innifal-
inn í leiguverðinu. Í þessum sölum er stundum
um ákveðna listræna stjórnum að ræða, þar
sem ýmist er valið úr hópi umsækjenda, eða þá
að sóst er eftir að leigja salinn ákveðnum lista-
mönnum frekar en öðrum. Sum þessara gallería
taka auk þess prósentuhlutfall af þeim verkum
sem seljast í gegnum sýningar (jafnvel í allt að
ár eftir að sýningu lýkur), önnur hafa sveigj-
anlega samninga og taka jafnvel verk upp í leig-
una og mynda þannig sitt eigið safn. Á þessum
viðskiptum eru því mjög margar og ólíkar út-
færslur.
Leigugalleríum má síðan skipta í grófumdráttum upp í tvo meginflokka. Annarsvegar eru þau gallerí sem lifa eingönguá því að leigja sýningaraðstöðuna og
selja þau verk sem þar eru sýnd. Starfsemi
þeirra getur verið mjög metnaðarfull og jafnvel
þannig að þau standist samanburð við hrein
faggallerí. Þau geta því haft veigamikil áhrif á
liststarfsemi í sínu nánasta umhverfi, en bera
sig oft illa þegar til langs tíma er litið þar sem
þau uppfylla ekki skilyrðin sem gerð eru til fag-
gallería og eiga því mun erfiðara með að koma
sér á framfæri á hinum alþjóðlega listmarkaði.
Hin tegundin af leigugalleríum er þó miklum
mun algengari, en þá er leiga á sýningarsal
einskonar aukabúgrein í fyrirtæki sem fyrst og
fremst stundar verslun, vel til þess fallin að
vekja athygli á þeim varningi sem þar er til
sölu. Oftast er þá verið að versla með hluti til
tækifærisgjafa; smærri myndverk, leir- og gler-
muni, eða hönnun af öðru tagi. Hér er um að
ræða skrautmuni eða nytjahluti sem þjóna hlut-
verki sínu sem heimilisprýði vel, en hafa strangt
til tekið takmarkað listrænt gildi. Að auki virð-
ist sem verðgildi þessara verka minnki frekar
en að aukast með árunum. Stundum eru slíkir
leigusalir jafnvel reknir í tengslum við verslun
sem á ekkert skylt við list, en salurinn getur þá
verið kjörin leið til að ná til viðskiptavina versl-
unarinnar á menningarlegum forsendum og
afla tekna með rými sem annars væri ekki nýtt.
Loks má svo telja sýningarsali og/eða versl-
anir listamanna og handverksfólks sem hefur
tekið sig saman um húsnæði til að koma verk-
um sínum á framfæri. Slíkar listsmiðjur, verk-
stæði eða handverkshús eru þá í rauninni sölu-
vettvangur fyrir þá sem að þeim standa og eru
oft forvitnilegir staðir þar sem iðulega er hægt
að kynnast vinnu listamanna eða listiðn-
aðarmanna með athyglisverðum hætti.
Öll sú fjölbreytta starfsemi sem hér hefur
verið greint frá er oftast að heita má skilgreind
undir orðinu „gallerí“ hér á landi. Það gefur því
augaleið að það er nokkrum vandkvæðum
bundið fyrir fólk að átta sig á hvað felst í hefð-
bundnum gallerírekstri fagmanna á sviði lista,
og greina á milli þeirrar starfsemi og starfsemi
annars eðlis. Út af fyrir sig væri þetta ekki
vandamál nema vegna þess að svo virðist sem
ákaflega margir sem reka „gallerí“ vilji láta líta
á starfsemi sína sem starfsemi faggallerís og
eiga erfitt með að sætta sig við umfjöllun eða
umræðu á öðrum nótum. Hvað þetta varðar er
íslensk galleríflóra mjög sérstök því erlendis
líta rekstraraðilar ólíkra gallería, sýningarsala,
verkstæða, handverkshúsa og smiðja í lang-
flestum tilfellum svo á að þeir séu fullsæmdir af
því að standa undir mun fjölbreyttari starfs-
heitum.
Þessir aðilar nota ólíkar og sértækar skil-
greiningar mjög meðvitað til að marka sérstöðu
sína á þeim óljósa skala list- og hönnunar-
tengdrar starfsemi sem við fellum alla undir
gallerírekstur.
Vonandi á sá tími einnig eftir að rennaupp hér á landi að almenningi verðigert kleift að átta sig á ólíku eðli mis-munandi starfsemi á sviði lista, hand-
verks og verslunar, hvaða nafni svo sem fyr-
irtækin eru látin heita. Öll er þessi starfsemi af
hinu góða, öll á hún einhversstaðar heima og öll
þjónar hún ákveðnum tilgangi. Það gerir hún
hins vegar ekkert síður þótt hún sé ekki kynnt
undir óljósum listrænum formerkjum raun-
verulegra faggallería sem í raun eru frekar fá í
hverju landi – og hér á landi rétt að byrja að
skjóta upp kollinum.
Gallerí, verslanir og smiðjur
AF LISTUM
Eftir Fríðu Björk
Ingvarsdóttur
fbi@mbl.is
Teikning/Andrés