Morgunblaðið - 11.11.2001, Blaðsíða 22

22 SUNNUDAGUR 11. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Evelyn kynntist Vilhjálmi er hún starf-
aði sem listakona í Greenwich Village
í New York og segir hún hér frá fyrstu
kynnum sínum af Íslendingum og
heimsóknum til Íslands sem fjölgað
hefur hin síðari ár m.a. í tengslum við
Stofnun Vilhjálms Stefánssonar á Ak-
ureyri.
Hrifning mín af Íslandi hófst
skömmu eftir að ég giftist Vilhjálmi
Stefánssyni er mat íslenska arfleifð
sína og tengsl mikils. Mér eru minn-
isstæðir nokkrir Íslendingar frá
fyrstu hjúskaparárum okkar, þótt
liðin séu meira en sextíu ár. Halldór
Hermannsson, safnvörður Fiske-
safns við Cornell-háskóla, Ásgeir Ás-
geirsson, er síðar varð forseti, Thor
Thors, sendiherra Íslands í Banda-
ríkjunum, og þeir sem skipulögðu
sýningarsal Íslands á Heimssýning-
unni 1939. Við Vilhjálmur vorum við-
stödd ýmsa hátíðaatburði í New
York 1944 þar sem fagnað var stofn-
un lýðveldis á Íslandi.
Íslenskir námsmenn lögðu gjarn-
an leið sína til Danmerkur til náms
en í síðari heimsstyrjöldinni komu
þeir til New York af því að Þjóðverj-
ar höfðu hernumið Danmörku. Við
buðum þeim oft heim til okkar á St.
Luke’s Place í Greenwich Village. Ég
man að einu sinni fyrir jól tókst okk-
ur að verða okkur úti um hangikjöt
úr íslensku skipi sem komið hafði til
New York og gátum því boðið mörg-
um námsmönnum með heimþrá
kunnuglegan hátíðamat. Við sungum
langt fram á nótt og þeir færðu mér
silfurkross á festi að gjöf, eftirlíkingu
af krossi frá miðöldum. Þennan grip
ber ég enn. Sumarið 1949 þágum við
boð íslenskra stjórnvalda og komum
til Íslands.
Einstæðingsleg æskuár
Foreldrar Evelyn voru ungverskir
gyðingar sem settust að í New York þar
sem Evelyn fæddist árið 1913.
Ég var þriggja ára þegar Myron
bróðir minn fæddist 1916. Þá höfðu
foreldrar mínir, sem báðir voru gyð-
ingar að ætt en fæddir í Ungverja-
landi, eignast þrjár telpur og hefðu
átt að fagna þegar drengur bættist í
búið. En hin fríða móðir mín, sem
enn var aðeins hálfþrítug, fagnaði
ekki. Hún féll í fæðingarþunglyndi
og reyndi að stytta sér aldur, tók inn
kvikasilfursklóríð sem var sótt-
hreinsunarefni, undanfari joðs. þetta
komst upp í tæka tíð til að bjarga lífi
hennar og hún var send til sumar-
dvalarbæjar í Lakewood í New Jers-
ey „til að hvílast og jafna sig“. Henni
leið engu skár þegar hún kom aftur
heim til Bensonhurst í Brooklyn og
loks var hún lögð inn í Zion-sjúkra-
húsið á Bath Beach í grenndinni.
Enginn sagði mér neitt, en ég vissi
að móðir mín var horfin og ég sat eft-
ir í djúpri hryggð og einmanakennd
sem gagntók alla bernsku mína fram
á unglingsár. Ég hef aldrei komist að
því hve móðir mín var lengi í sjúkra-
húsinu. Hvorug systir mín, Júlía,
sem var átján mánuðum eldri, og
Rósalind, sem var tveimur árum
eldri en Júlía, gat sagt mér það. Hið
eina sem ég man frá þessum tíma er
að það var farið með mig út fyrir
stórt hús, sjúkrahúsið, og mér var
sagt að veifa til manneskju í glugga
sem veifaði ekki á móti. Í þá daga var
aldrei talað opinskátt um geðveiki
fremur en krabbamein. Það var rætt
um þetta í hvíslingum innan fjöl-
skyldunnar, satt var það, en aldrei
„þegar börn heyrðu til“. Ég vissi
ekki hvað var á seyði og þess vegna
bættust undrun og ringlun við
hryggðina og einmanakenndina sem
fyrir voru. Móðir mín kom aftur heim
seint og um síðir en þá vorum við
báðar breyttar. Við höfðum glatað
lífsgleðinni.
Ég var komin hátt á táningsaldur
þegar Rósalind sagði mér að móðir
mín hefði reynt að fyrirfara sér og
þess vegna hefði hún horfið að heim-
an. Það var upphafið að endalausri
leit minni að orsökunum.
Hér segir frá
Vilhjálmi Stefánssyni
Evelyn og Bil Baird, þekktasti
brúðuleikhússtjóri Ameríku, skildu
þegar Evelyn var 23ja ára. Í Green-
wich Village voru vonbiðlar Evelyn á
hverju strái. Þar rakst hún á ná-
granna sinn, hinn heimsþekkta land-
könnuð Vilhjálm Stefánsson og það
varð ekki aftur snúið.
Seint á fjórða áratugnum var
Greenwich Village enn sem fyrr
ákjósanlegt umhverfi fyrir nemanda
á listasviði, leikbrúðustjóra og
kannski söngkonu með nýjan metnað
á borð við mig. Þarna var kostur á
litlum ódýrum leiguíbúðum og stök-
um herbergjum sem löðuðu að sér
fátækt námsfólk, listafólk, rithöf-
unda, leikara, tónlistarfólk og rót-
tæklinga og þá sem kunnu því vel að
hafa kynni af þeim.
Dag einn hittumst við Stefánsson
á förnum vegi og þá spurði hann mig
hvað ég væri að gera. Ég sagði hon-
um að ég væri að svipast um eftir
vinnu þar sem not væru fyrir list-
ræna hæfileika mína.
Það átti að vera íslenskur sýning-
arsalur á Heimssýningunni í New
York 1939. Foreldrar Stefs voru ís-
lenskir og hann talaði enn reiprenn-
andi íslensku, enda var hún fyrsta
tungumál hans. Íslenska ríkisstjórn-
in hafði leitað aðstoðar hans við sýn-
inguna og hann var að skrifa bók fyr-
ir Doubleday, Iceland, the First
American Republic, sem átti að
koma út nálægt opnun sýningarinn-
ar. David Gaither hafði umsjón með
sýningargripum og Stef taldi að
hann kynni að hafa starf fyrir mig.
Þegar Íslandssýningunni var lokið
bauð Stef mér til mikillar undrunar
að gerast bókavörður og rannsókn-
arfulltrúi við Stefansson-bókasafnið.
„En ég hef alltaf verið á listasviðinu,
notað hendurnar á einhvern hátt. Ég
kann ekki einu sinni að vélrita,“ and-
mælti ég. „Ef þú vilt fara í vélrit-
unarskóla borga ég skólagjaldið með
ánægju,“ sagði Stef. „Þú ert forvitin
og full af áhuga og þess vegna ættir
þú að verða góður rannsóknarfulltrúi
og bókavörður.“ Sá vísi maður hafði
rétt fyrir sér í þessu hvoru tveggja.
Eftir tveggja vikna nám í vélritunar-
skóla gekk ég til starfa í Stefansson-
bókasafninu við Mortonstræti með
dálítið tæpa innsláttartækni.
35 ára aldursmunur
Ég sé nú að Stef tók að biðla til
mín þegar hann fór að gefa mér utan
vinnutíma þær tuttugu og fjórar
bækur sem hann hafði skrifað, eina
eftir aðra, í réttri tímaröð, allar árit-
aðar og dagsettar af stakri ná-
kvæmni. Hann bauð mér í kvöldverð,
ekki hjá Romany Marie’s, heldur á
eitthvert af hinum prýðisgóðu
ítölsku veitingastöðum sem nóg var
af í Village þar sem við gátum verið
út af fyrir okkur. Við fyrsta kvöld-
verðinn pantaði hann flösku af Lieb-
fraumilch og útskýrði fyrir mér hvað
nafnið táknaði. Þetta var fyrsta nafn-
ið á góðu víni sem ég lærði, gerólíkt
þessum venjulegu nafnlausu rauð-
vínum eða chianti sem ég hafði vanist
og mér fannst mikið til um. Þetta var
heil flaska af víni, ekki bara eitt glas,
sem oft var borið fram í kaffibolla á
undirskál á bannárunum, en það auð-
veldaði okkur báðum að yfirstíga
hina formbundnu framkomu á vinnu-
stað, við urðum opinskárri bæði tvö
og ræddum persónulegri mál. Með
tíð og tíma breyttust formlegir
kveðjukossar okkar í öllu ákveðnari
faðmlög sem voru ótvírætt notaleg
og fengu mig til að hugsa um þennan
indæla „eldri“ mann eins og mann-
eskju sem er annað og meira en vin-
ur. En bíddu nú hæg, hann var á sjö-
tugsaldri og ég var tuttugu og sex
ára. Var ég gengin af göflunum? Ég
vék frá mér alvarlegum hugrenning-
um um þetta og afréð að slá öllum
ákvörðunum á frest.
Ég gerði mér ekki ljósa grein fyrir
því að vaxandi hlýhugur minn minnti
á tilfinningar mínar þegar faðir minn
uppgötvaði mig tólf ára gamla. Hér
var kominn annar andlegur faðir
sem uppgötvaði mig, hvatti mig og
lét sér annt um mig. En að þessu
sinni voru einnig ákveðnar líkamleg-
ar kenndir.
Hinn óhagganlegi piparsveinn
Stef var þekktur sem hinn óhagg-
anlegi piparsveinn. Hann hafði aldrei
kvænst. Á einu stefnumóti okkar
sagði hann mér að hann hefði haldið
kunningsskap við Fannie Hurst í 16
ár, en þeim kunningsskap hefði lokið
löngu áður en við fórum að hittast.
Ég minnist þess að hún hringdi einu
sinni á skrifstofuna og hann bað
Olive Wilcox að segja að hann væri
ekki við. Hann sagði mér að hún væri
gift en byggi ekki hjá píanóleikaran-
um manni sínum. Þegar hún bað
mann sinn um skilnað til þess að hún
gæti gifst Stef féllst hann á það ef
hún borgaði honum eina milljón dala.
Það var svívirðilega há upphæð í þá
daga, að áliti Fannie, svo að hún var
kyrr í hjónabandinu. Kynni hennar
við Stef höfðu verið hjúpuð mestu
leynd, og hann sagði mér að þau not-
uðu dulmálsorð í bréfum sínum sem
litu eðlilega út við lestur en höfðu
leynda merkingu.
Samvistir okkar Stefs urðu tíðari
eftir vinnutíma þegar kærara varð
með okkur og loks urðum við elsk-
endur 1940.
Íslandsferðin 1949
Evelyn varð gagntekin af Íslandi
1949 og hefur komið hingað oft und-
anfarin ár m.a. í tengslum við Stofnun
Vilhjálms Stefánssonar á Akureyri.
Árið 1949 bauð íslenska ríkis-
stjórnin okkur að dveljast í landi sínu
„miðsumarmánuðinn“. Þetta var frá-
bært tækifæri fyrir mig til að sjá
með eigin augum landið þar sem Stef
átti ættir og uppruna, landið sem
hafði skilað Íslendingasögunum frá-
bæru er ég var farin að lesa mér til
mikillar ánægju. Ásgeir Ásgeirsson,
síðar forseti, var vinur Stefs og hafði
ég hitt hann áður. Áhugi minn hafði
vaknað þegar ég vann við íslenska
sýningarsalinn á Heimssýningunni.
Nú var ég smám saman að verða
„sérfræðingur um norðurslóðir“ og
var óðfús að fræðast sem mest af eig-
in rammleik um öll norðlægu löndin.
Stef talaði lýtalausa íslensku og
taldi að ferðin yrði skemmtilegri fyr-
ir mig ef ég lærði dálítið í henni. Ég
hafði haft gaman af rússneskunám-
inu og lét ekki á mér standa. Við urð-
um okkur úti um kennslubók og Stef
gerðist kennari minn á kvöldin eftir
vinnu. Hann hafði alltaf sýnt trú á
hæfileika mína á svo mörgum öðrum
sviðum, en þegar hann hugðist kenna
mér móðurmál sitt gerðist hann eft-
irgangssamur og óþolinmóður verk-
stjóri. Hann sagði: „Þú hefur svo
næmt eyra að þú átt ekki gera þér
neitt annað en fullkomnun að góðu.“
Það sem Stef hafði að segja við mig
var fyrst og fremst gagnrýni og mér
Heimskonan og
heimskautafarinn
Ævi Evelyn Stefánsson Nef
telst ævintýraleg á flestra
mælikvarða, en hún á að
baki feril sem þjóðlaga-
söngvari, dansari, metsölu-
höfundur og bókavörður
svo fátt eitt sé nefnt. Íslend-
ingum er hún þó líklega
best kunn sem eiginkona
heimskautafarans Vilhjálms
Stefánssonar og sjálf segir
hún Vilhjálm hafa verið allt
í senn eiginmann, elskhuga,
föður, bróður, lærimeistara
og ástúðlegan félaga.
Vilhjálmur reyndist að sögn Evelyn henni jafnt eiginmaður, sem elskhugi, faðir,
bróðir, lærimeistari og ástúðlegur félagi.
Evelyn og Vilhjálmur í bókasafni Vilhjálms í New York.