Morgunblaðið - 11.11.2001, Blaðsíða 33

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 11. NÓVEMBER 2001 33
ráðamenn í Sádi-Arabíu séu ekkert annað en
spillt handbendi Vesturlanda og tilraunir hans til
að grafa undan þeim virðast vera farnar að bera
árangur. Konungdæmið hefur hins vegar reynt
að treysta sig í sessi með því að hlaða undir bók-
stafstrúarmenn. Sú viðleitni hófst eftir að 3.500
íslamistar náðu moskunni miklu í Mekka á sitt
vald árið 1979. Nú er svo komið að íslamskir
klerkar á launum hjá ríkinu formæla vestrinu og
trúarlögreglan, mutuwaeen, fylgist grannt með
því að almenningur leggi niður vinnu og hætti að
versla á bænatímum. Við vegi hafa verið sett upp
skilti með trúarlegum fyrirmælum og yfirlýsing-
um á borð við: „Guð er mikill.“
Ættarveldi Sádanna nær aftur til upphafs
átjándu aldar til Muhammads bin Sauds, sem var
emír í bænum Dariya. Emírinn tók upp kenn-
ingar hins andlega leiðtoga Muhammads bin Ab-
duls Wahabs, sem aðhylltist mjög stranga útgáfu
af súnní-íslam en fylgismenn hennar nefnast nú
wahabbítar. Þessi stefna átti eftir að verða trúar-
legur grundvöllur ættarveldisins og ríkisins. Á
um hálfri öld tókst fjölskyldu Sádanna ásamt
Wahab að leggja undir sig mestan hluta Arab-
íuskaga. Þessi útþensla fór hins vegar fyrir
brjóstið á stórveldi Tyrkja, sem réðust til atlögu
við þá og höfðu sigur 1818. Barnabarnabarn Mu-
hammads, Abdullah, var færður til Konstantín-
ópel og hálshöggvinn. Tilraunir voru gerðar til
þess að endurreisa veldi Sáda en þær mistókust
allt þar til Abdul Rahman kom til sögunnar.
Hann hafði tvö markmið, annars vegar að end-
urheimta völd Sádanna í Arabíu og hins vegar
breiða út wahabbisma. Það var hins vegar ekki
fyrr en sonur hans, Ibn Saud, kom til sögunnar
að hjólin fóru að snúast. Hann reyndist kænn
herforingi og náði brátt stórum hluta Arabíu á
sitt vald. Um leið lýsti Ibn Saud sig leiðtoga
bræðralagsins eða Ikhwans, nýrrar hreyfingar
strangtrúaðra stríðsmanna úr röðum bedúína
sem fór ört stækkandi og sá honum fyrir nægum
herafla. Á árunum 1913 til 1914 náði hann undir
sig stóru landsvæði þar sem íbúarnir voru flestir
sjíta-múslímar. Sádarnir voru hins vegar súnní-
múslímar og aðhylltust hinn stranga wahabb-
isma. Ibn Saud passaði sig á því að tryggja stöðu
sjítanna og koma í veg fyrir að þeir yrðu ofsóttir.
Þrátt fyrir boð wahabbismans gerði hann sér
grein fyrir að það voru hans pólitísku hagsmunir
að þrengja ekki um of að sjítunum. Síðustu land-
svæðunum náði Ibn Saud undir sig um miðjan
þriðja áratug síðustu aldar og réð þá yfir níu tí-
undu hlutum Arabíuskagans.
Ibn Saud býður
wahabbítum
birginn
Um það leyti fóru her-
menn bræðralagsins
að gagnrýna Ibn Saud
fyrir að snúa baki við
wahabbisma og má
segja að sú gagnrýni
beri keim af þeirri gagnrýni sem stjórn landsins
situr nú undir heima fyrir. Þeir lýstu yfir því að
hin ýmsu tæki nútímans, sem voru farin að ryðja
sér til rúms í konungdæminu, þar á meðal sím-
inn, símskeytatæknin, útvarpið og bíllinn, væru
tól djöfulsins. Um leið var Ibn Saud gagnrýndur
fyrir að leggja lag sitt við hina bresku trúleys-
ingja og aðra útlendinga. Bræðralagið gerði upp-
reisn árið 1927 en Ibn Saud hafði betur og árið
1930 hafði hann gert út af við hreyfinguna, sem
hjálpað hafði honum við landvinningana. 1932
stofnaði hann síðan Sádi-Arabíu.
En einmitt þegar allt virtist ganga í haginn
kom bakslagið. Sjóðir konungsins voru á þrotum.
Kreppan hafði haldið innreið sína og tekjur af
pílagrímum á ferð til Mekka og Medínu fóru
þverrandi. Það vantaði nýja tekjulind. Sagan af
því hvernig Sádi-Arabía varð olíuveldi er meðal
annars sögð í bók Daniels Yergins, The Prize, um
sögu olíunnar og baráttuna um auð og völd og
verður ekki rakin hér. Í henni leikur Jack Philby,
faðir njósnarans Kims Philbys, meðal annars
stórt hlutverk. Olía hafði fundist í Bahrain árið
1931, en þó er ekki hægt að segja að kapphlaup
hafi verið um að gera samninga við Ibn Saud. Ár-
ið 1933 tókst honum þó að semja við Standard Oil
í Kaliforníu, Socal, og fékk þar með það reiðufé,
sem hann þurfti. Bretar voru æfir er þeir komust
að því hvernig komið var og hugsuðu Philby
þegjandi þörfina. Tilkoma hins bandaríska olíu-
fyrirtækis átti aftur á móti eftir að hafa afgerandi
áhrif á alla hagsmunapólitík á svæðinu.
Bandarísk stjórnvöld fóru þó ekki strax að
hafa afskipti af stjórnmálum og olíuframleiðslu í
Mið-Austurlöndum enda var hún ekki ýkja mikil
í fyrstu. Í bók Yergins kemur fram að árið 1940
hafi olíuframleiðsla í Íran, Írak og á öllum Arab-
íuskaganum verið undir 5% af heimsframleiðslu
á meðan Bandaríkjamenn framleiddu 63% af ol-
íu, sem framleidd var í heiminum. Það var hins
vegar ljóst að þetta var að breytast. Á meðan ol-
íulindirnar við Persaflóann voru svo gjöfular að
bandarískir olíukúrekar trúðu ekki sínum eigin
augum var olíuæðið að renna sitt skeið á enda í
Bandaríkjunum. Þar fundust engar nýjar
olíulindir og Harold Ickes, innanríkisráðherra
Bandaríkjanna, skrifaði fræga grein árið 1943
undir fyrirsögninni „Olían okkar er að klárast!“
Þar sagði hann að kæmi til þriðju heimsstyrjald-
arinnar myndu Bandaríkjamenn þurfa að nota
eldsneyti frá öðrum því að þeir myndu ekki fram-
leiða það sjálfir. Þessi orð voru ekki sögð að
ástæðulausu. Það átti eftir að koma í ljós að olía
var lykilatriði í sigri bandamanna á öxulveldun-
um í heimsstyrjöldinni síðari og því skipti trygg-
ur aðgangur að olíu lykilmáli fyrir viðgang og ör-
yggi heimsveldis. Þegar Bandaríkjamenn
reyndu að greina hvar finna mætti þá olíu sem
tryggði öryggi þeirra bar allt að sama brunni.
Mið-Austurlönd voru vænlegasta olíuforðabúrið.
Undir lok heimsstyrjaldarinnar síðari voru
bandamenn ekki aðeins að skipta niður Evrópu.
Bretar og Bandaríkjamenn voru að skipta milli
sín Mið-Austurlöndum og það var ekki gert í
bróðerni. Á fundi með sendiherra Breta í Wash-
ington dró Franklin Roosevelt upp kort af Mið-
Austurlöndum og sagði að persnesk olía væri
Breta, Bandaríkjamenn og Bretar myndu skipta
á milli sín olíunni í Írak og Kúveit en olían í Sádi-
Arabíu tilheyrði Bandaríkjamönnum. Churchill
fyrtist við en sagði þó að Bretar ásældust ekki ol-
íusvæði sem bandarísk olíufyrirtæki hefðu keypt
rétt til að nota.
Um tíma veltu Bandaríkjamenn fyrir sér hvort
stofna ætti bandarískt ríkisfyrirtæki, sem hefði
það verkefni að öðlast olíuréttindi í Sádi-Arabíu,
en niðurstaðan varð sú að Arabísk-ameríska olíu-
félagið, ARAMCO, sem var félag stærstu, banda-
rísku olíufyrirtækjanna, tók að sér verkefnið.
Þau sáu á hinn bóginn fyrir sér að Bandaríkja-
menn myndu sjá um að verja Sádi-Arabíu.
Lífshagsmunir
Bandaríkjanna
Roosevelt og Ibn
Saud áttu í kjölfarið
með sér fund um borð
í herskipinu Quincy á
Súez-skurði eftir Yalta-ráðstefnuna í febrúar
1945. Ekki er vitað nákvæmlega hvað fór fram á
þessum fundi, en víst er talið að Roosevelt hafi
lofað Ibn Saud vernd gegn aðgangi að olíu.
Til að gera langa sögu stutta hafa Bandaríkja-
menn látið sér mjög annt um hagsmuni sína í
Sádi-Arabíu alla tíð síðan. Þó er rétt að nefna að
árið 1979 markaði ákveðin tímamót í sambandi
ríkjanna og kom þar þrennt til. Það ár var Írans-
keisara steypt af stóli, Sovétmenn réðust inn í
Afganistan og bókstafstrúarmenn gerðu upp-
reisn í Mekka. Jimmy Carter Bandaríkjaforseti
lýsti þá yfir því að litið yrði á allar tilraunir óvin-
veitts afls til að ná völdum á Persaflóasvæðinu
sem „árás á lífshagsmuni Bandaríkjanna“ og við
því yrði brugðist „með öllum tiltækum ráðum,
þar á meðal hervaldi“. Eins og rakið hefur verið
hér að framan er það markmið bin Ladens að
komast til valda í Sádi-Arabíu og þeir eru ýmsir
sem halda fram að þótt varnir gegn hryðjuverk-
um og vernd almennra borgara séu meginmark-
miðin snúist yfirstandandi átök undir yfirborðinu
um hagsmuni og ítök, sem kalla megi „geopóli-
tíska“ samkeppni. Talið er að fjórðung olíuauð-
linda heimsins sé að finna í Sádi-Arabíu og þær
megi ekki falla í hendur bin Ladens og fylgis-
manna hans.
En stjórnvöld í Sádi-Arabíu þurfa ekki aðeins
vernd gegn utanaðkomandi ógnun, hún kemur
einnig innan frá. Auðsöfnun konungsfjölskyld-
unnar, sem telur um 20 þúsund manns og nota
karlarnir flestir titilinn prins, hefur myndað gjá
milli hennar og almennings. Um leið og spilling
lifir góðu lífi í konungsfjölskyldunni hefur hún
komið upp öryggislögreglu og trúarlögreglu.
Stjórnarfar í landinu á ekkert skylt við lýðræði
og allt andóf er kæft með harðri hendi. Um leið
og yfirstéttin lifir í lystisemdum og iðulega heyr-
ist talað um drykkjuskap og gjálífi er hin op-
inbera stefna af allt öðrum toga. Hið sögulega
samband Sádanna við Wahab er enn í fullu gildi.
Öndvert við umburðarlyndi Ibns Sauds er hins
vegar fátt liðið í Sádi-Arabíu nútímans og
wahabbítarnir aðhyllast síður en svo vestræn
gildi. Segja má að Sádi-Arabar hafi sloppið vel
miðað við það ámæli sem talibanar hafa legið
undir fyrir trúarofstæki. Þegar bin Laden ofbauð
að bandarískt herlið kom til Sádi-Arabíu í Persa-
flóastríðinu var hann ekki einn á báti. Neðanjarð-
ar þrífst hópur stjórnarandstæðinga og bin Lad-
en er sprottinn úr því umhverfi. Stjórnvöld í
Sádi-Arabíu hafa ekki aðeins stutt og fjármagnað
wahabbíta innan lands, heldur einnig stuðlað
dyggilega að útbreiðslu stefnunnar annars stað-
ar í Arabaheiminum.
Alim nefnist hinn íslamski fræðimaður og er
fleirtalan ulema. Ulema gegna mikilvægu hlut-
verki í Sádi-Arabíu og mynda sérstakt ráð. Fahd
konungur kallaði saman 350 ulema úr röðum wa-
habbíta árið 1990 til að telja þá á að gefa út fatwa
eða tilskipun um að leyfa bandarískum hermönn-
um að vera í landinu í Persaflóastríðinu. Sádar
styrktu trúarbragðaskóla í flóttamannabúðum í
Pakistan. Þeir hafa stutt talibanana í Afganistan
dyggilega, ekki síst fyrir þrýsting frá ráði hinna
íslömsku fræðimanna. Talibanar þökkuðu stuðn-
inginn með því að taka upp ýmsa hætti wahabb-
íta, til dæmis trúarlögreglu.
Stjórnvöld í Sádi-Arabíu kunna að vera að
tryggja skammtímahagsmuni sína með þeirri
stefnu sinni að efla bókstafstrú bæði innan lands
og utan en til langs tíma er ljóst að þau eru að
grafa undan sjálfum sér. Það að Bandaríkjamenn
skuli ekki gagnrýna Sáda opinberlega stafar af
því að þeir vita að stjórn landsins á erfitt með að
styðja þá fullum fetum og halda um leið friðinn
heima fyrir.
Morgunblaðið/Golli
Skammdegi við tjörnina í Reykjavík.
Stjórnvöld í Sádi-
Arabíu kunna að
vera að tryggja
skammtímahags-
muni sína með
þeirri stefnu sinni
að efla bókstafstrú
bæði innan lands og
utan en til langs
tíma er ljóst að þau
eru að grafa undan
sjálfum sér.
Laugardagur 10. nóvember