Morgunblaðið - 11.11.2001, Blaðsíða 20

20 SUNNUDAGUR 11. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Björg C. Þorláksson fæddist árið 1874
í Vesturhópshólum í Húnaþingi. Hún
braust til mennta af ótrúlegum dugn-
aði, en eftir námsvist á kvennaskólan-
um á Ytri-Ey á Skagaströnd og þrjú ár
sem kennslukona við skólann sigldi
hún til Kaupmannahafnar til að
stunda kennaranám.
Vorið 1900, þegar Björg var að
ljúka náminu í kennaraskólanum,
skrifaði hún Birni Ólsen, rektor
Lærða skólans í Reykjavík, og fór
fram á að fá að setjast í sjötta og síð-
asta bekk skólans um haustið og
ljúka þaðan stúdentsprófi vorið eftir.
Hún tók fram að hún myndi þá hafa
lokið fjórðabekkjarprófi til stúdents-
prófs í Kaupmannahöfn.
Björn Ólsen svaraði beiðni Bjargar
með bréfi dagsettu 28. apríl 1900. Þar
er beiðni hennar synjað með vísan til
reglugerðar skólans. Ekki var aðeins
að Björn og allir kennarar Lærða
skólans væru því mótfallnir að
Björgu væri heimilað að setjast í
skólann heldur höfðu stiftsyfirvöld
og landshöfðinginn yfir Íslandi
fjallað um beiðni hennar og komist að
sömu niðurstöðu.
„Vjer verðum að fallast á þann
skilning á hjeraðlútandi ákvæðum
reglugjörðarinnar, sem þjer [Björn
Ólsen] hafið látið í ljósi“, segir í bréfi
stiftsyfirvalda til Björns, sem hann
endurritar í bréfi sínu til Bjargar, „og
álítum oss eigi heimilt að veita það,
sem um er beðið; slík afbrigði frá
reglugjörðinni verðum vjer og að
telja ísjárverð og lítum svo á, að þau
einungis geti orðið leifð með kon-
ungsúrskurði.“ Það er ekki lítið í húfi,
enginn nema konungur sjálfur getur
heimilað Björgu að setjast í sjötta
bekk Lærða skólans og þreyta þaðan
stúdentspróf, annað er „ísjárvert“.
Ekki er að undra að menntun kvenna
væri eitt af meginbaráttumálum ís-
lenskra kvenna á þessum tíma.
Konum sem vildu þreyta stúdents-
próf voru ekki settir slíkir afarkostir
á heimavelli konungs. Í Danmörku
var litið svo á að lögin um stúdents-
próf gerðu hvorki að heimila né
banna konum að taka prófið. Árið
1875 úrskurðaði konungur að konum
skyldi heimilt að stunda nám við
Hafnarháskóla og þar sem til þess
þurfti stúdentspróf gerði þessi úr-
skurður ráð fyrir að konur gætu tek-
ið stúdentspróf án frekari skilyrða.
Þetta nýttu konur sér í Danmörku og
ef þær voru utanskóla dugði að máls-
metandi karlmaður skrifaði upp á að
þær væru tilbúnar að taka prófið.
Kostir voru því rýmri í Danmörku en
í hjálendunni Íslandi og er þetta eitt
af mörgum dæmum um hversu Danir
voru frjálslyndari en Íslendingar í
ýmsu á þessum árum. Það varð
Björgu því til láns að hún var í Dan-
mörku og naut þeirra réttinda sem
danskir þegnar höfðu. Hún bjóst því
til að taka stúdentspróf þar, en bréfið
frá Birni Ólsen þar sem henni var
neitað um skólavist á Íslandi geymdi
hún til æviloka.
Íslensk-danska orðabókin
Í Kaupmannahöfn kynntist Björg
Sigfúsi Blöndal. Þau giftu sig árið
1903 og unnu saman að hinu mikla
verki Íslensk-danskri orðabók um tutt-
ugu ára skeið.
Líf Bjargar og Sigfúsar var komið
í fastar skorður. Þau höfðu komið sér
fyrir í framtíðarhúsnæði og Sigfús
hafði fastar tekjur af starfi sínu við
Konunglegu bókhlöðuna. Björg hafði
nokkrar tekjur af þýðingum sínum,
prófarkalestri og öðrum ritstörfum
og þeim vegnaði ágætlega. Meðfram
þessum launuðu störfum sinntu þau
bæði fræðistörfum, að ógleymdri
orðabókinni sem þau unnu að dag-
lega.
Sigfúsi fannst nauðsynlegt að setja
sér ákveðna stundaskrá fyrir dag
hvern. Hann vildi hafa reglu á hlut-
unum og til er miði þar sem hann
skiptir deginum niður á verkefni.
Fótaferð hafði Sigfús klukkan sjö að
morgni og eflaust hefur hann þá
fengið sér morgunhressingu. Eftir
klukkutíma ról við bréfaskriftir tók
hann til við skáldskaparstörf í annan
klukkutíma. Klukkan níu borðaði
hann morgunverð og síðan fór hann
samkvæmt skipulaginu í stuttan
göngutúr um nágrennið. Á bókasafn-
ið vildi hann vera kominn um tíuleyt-
ið og þar var hann til klukkan þrjú
dag hvern, eða fimm tíma á dag.
Samkvæmt áætluninni tók hann
sér einn og hálfan tíma eftir við-
veruna á safninu til að sinna erindum
í bænum, en heim ætlaði hann sér að
vera kominn klukkan hálffimm. Þá
tók við hvíld og miðdegisverður og
síðan orðabókarvinna í tvo tíma frá
klukkan sex til átta. Eftir það gaf
hann sér aðra tvo tíma til lesturs,
gerði leikfimi í hálftíma og í rúmið
vildi hann vera kominn klukkan hálf-
ellefu. Þessi stundaskrá segir eflaust
meira um óskir Sigfúsar og löngun
hans til að hafa röð og reglu en raun-
verulega dagsskipan, en hún gefur
samt sem áður nokkra mynd af dag-
legu lífi Bjargar og Sigfúsar.
Á meðan Sigfús var fjarverandi á
daginn vann Björg við orðabókina,
skrifaði greinar og þýddi og sinnti
náminu eftir því sem aðstæður
leyfðu. Vorið 1904 þegar hún var að
lesa prófarkir fyrir Þorvald Thorodd-
sen skrifar hún honum og segir:
„Bestu þökk fyrir peningana. Mjer
þikir reyndar hálfleiðinlegt að taka á
móti þeim, því jeg er alveg ánægð
með 4 kr. fyrir örkina og þikir vænt
um að lesa prófarkir af því sem þjer
látið prenta í sumar.“ Hér kveður við
kunnuglegan tón þegar konur og
kaupkröfur eru annars vegar. Björg
nánast afsakar sig fyrir að þiggja
laun fyrir vinnu sína og metur hana
minna í krónum talið en Þorvaldur.
Sjálfsagt hefur hún heldur ekki séð
mikinn mun á þeirri aðstoð sem hún
veitti Sigfúsi kauplaust við hans verk
og þeirri vinnu sem hún vann fyrir
kaupi. Til viðbótar þessum störfum
sá Björg um heimilishaldið og sinnti
þeim fjölmörgu verkum sem það út-
heimti fyrir tíma sjálfvirkra heimilis-
tækja og handhægra neytenda-
pakkninga.
Veikindi setja mark sitt
á hjónabandið
Þótt lífið væri komið í öruggan far-
veg lék það þó ekki alls kostar við
Björgu og Sigfús, en rúmum tveimur
árum eftir að þau giftu sig var hann
lagður inn á sjúkrahús vegna sulla-
veiki og varð aldrei vel hraustur eftir
það. Björg sjálf varð svo veik nokkru
síðar.
Þegar Sigfús hafði náð nokkurri
heilsu á ný hélt lífið áfram sinn vana-
gang við bókastúss og ritstörf. En
það var ekki lengi því rúmum tveim-
ur árum eftir þessa atburði veiktist
Björg. Á Þorláksmessukvöld árið
1907 fékk hún „blóðspýting“ og gekk
blóðið upp úr henni með hósta. Sig-
fúsi leist ekki á blikuna og náði í Gísla
Brynjólfsson lækni sem starfaði í
Kaupmannahöfn. Gísli taldi ráðleg-
ast að leggja Björgu strax á sjúkra-
hús og var það gert. Um kvöldið var
hún lögð inn á Skt. Elisabet’s Hospit-
al sem var nýbyggt sjúkrahús stein-
snar frá heimili þeirra Sigfúsar á
Amagerbrogade.
Björg var fárveik þegar hún var
lögð inn á sjúkrahúsið og viku seinna
segir Sigfús hana svo veika að hún
megi hvorki tala né taka á móti gest-
um öðrum en honum sjálfum. Björg
hafði berkla í lungum og sá sjúkdóm-
ur var dauðans alvara. Litlar lækn-
ingar voru til við þessum vágesti og
allir voru hræddir við hvíta dauðann
eins og sjúkdómurinn var gjarnan
kallaður. Glíma Bjargar við berklana
var erfið og löng því hún var á spít-
alanum fram í októberbyrjun, eða í
rúma níu mánuði. Í skýrslum sjúkra-
hússins kemur fram að hún hafi ekki
kennt sér meins áður og verið hraust
fram að þessu og það hefur vafalaust
hjálpað henni að ná bata.
Í júlí, eftir meira en hálfs árs
sjúkrahúsvist, var hún enn svo mátt-
farin að hún gat tæplega skrifað bréf.
Þá skrifar hún Ingibjörgu mágkonu
sinni, konu Jóns, og afsakar að hún
hafi ekki skrifað fyrr. Hún segist
varla geta haldið á penna og afsakar
sig aftur fyrir hve bréfið sé stutt.
Hún segir Ingibjörgu að hún liggi á
börum í garði sjúkrahússins frá tíu á
morgnana til sex á kvöldin nema þeg-
ar rigni og að hún sé orðin „brún eins
og útilegumaður í framan“. Fótavist
hefur hún ekki. Það hefur ekki verið
langt fyrir Sigfús að fara til að heim-
sækja hana á sjúkrahúsið, rétt yfir
götuna frá heimili þeirra, en engar
heimildir eru um að hann hafi annast
hana í þessum veikindum.
Þrátt fyrir að vera heilsuhraust að
upplagi náði Björg sér ekki af berkl-
unum. Hún var útskrifuð af sjúkra-
húsinu í október 1908 en í mars árið
1909 er hún enn veik. Sigfús segir í
bréfi til Finns Jónssonar að henni líði
samt betur: „enginn hiti og enginn
blóðspýtingur síðustu dagana, en hún
má sem minnst tala og liggur auðvit-
að í rúminu.“ Í júní fór hún til dvalar
á heilsuhæli, en Sigfús hélt í sumar-
leyfi á Borgundarhólmi. Sumarið áð-
ur, þegar Björg var á sjúkrahúsinu,
hafði Sigfús einnig farið til sumar-
dvalar utan Kaupmannahafnar. Vera
kann og reyndar ekki ólíklegt að
Björg hafi hvatt Sigfús til þessara
ferða þar sem hann var ekki heilsu-
hraustur. Dvölin á hælinu virðist hafa
gert Björgu gott og veturinn eftir
skrifar hún Jóni bróður sínum:
„heilsan eftir vonum, og humörið al-
taf gott.“
Upplausnarástand í Þýskalandi
Sumarið 1921 fór Björg til fram-
haldsnáms í sálarfræði og heimspeki í
Þýskalandi og Frakklandi. Cand. phil.
prófi í heimspeki hafði hún lokið við
Hafnarháskóla árinu áður en þau Sig-
fús giftu sig og eftir margra ára vinnu
við orðabókina og önnur ritstörf vildi
Björg halda námi sínu áfram. Í apríl
árið 1922 dvaldi Björg í nokkrar vikur
í Berlín og dvölin þar varð eftirminni-
leg því þar hófst saga sem er meira í ætt
við njósna- og spennusögur en hvers-
dagslegan veruleika.
Í Þýskalandi var upplausnar-
ástand. Verðbólgan óð áfram, at-
vinnuleysi var meira en dæmi voru
um og stéttaátök og róstur voru dag-
legt brauð. Ríkisstjórn Weimarlýð-
veldisins, sem Þjóðverjar höfðu
stofnað í kjölfar styrjaldarinnar, gat
lítið gert til að stemma stigu við þess-
ari þróun. Reiði, ótti, tortryggni og
óvissa um framtíðina einkenndu
stjórnmálaástandið og þjóðernissinn-
aðar öfgahugmyndir áttu sífellt
meira fylgi að fagna […]
Þegar Björg kom til Berlínar í apr-
ílbyrjun 1922 leigði hún sér herbergi
hjá hjónum sem hún kannaðist við.
Húsbóndinn var íslenskur og hét
Baldvin Einarsson en kona hans var
þýsk og hafði Björg ekki mikið álit á
henni. Einn daginn urðu Björg og
frúin samferða í lest inn í miðborg
Berlínar og voru nokkrar þýskar
konur ásamt þeim í lestarklefanum.
Þá ber svo við að frúin fer að tala um
vopnabúnað Þýskalands og var
Björgu brugðið því um slíkt töluðu
menn ekki á almannafæri. Henni
hafði verið sagt að líf lægi við að tala
um og hlusta á umræður af þessu tagi
og að 300 manns hefðu verið myrtir
þetta ár fyrir þær sakir. Tal frúar-
innar var því stórhættulegt en hún
var svo hávær að það gat ekki farið
fram hjá neinum í vagninum. Björg
reyndi að láta sem sér kæmi þetta
ekki við og horfði út um gluggann, en
segir Jóni bróður sínum að hún hafi
þó ekki tekið þetta mjög alvarlega
heldur talið að hver maður í Þýska-
Björg var eldheit kvenréttindakona og hér er hún á norrænu kvennaþingi í Kaupmannahöfn árið 1914, þriðja frá hægri í neðstu röð.
Hún fetaði í fótspor
Sæmundar fróða
Hún var fyrsta íslenska konan til að ljúka dokt-
orsprófi og telst brautryðjandi meðal íslenskra
kvenna fyrir framlag sitt á sviðum vísinda og
fræða. Í frásögn Sigríðar Dúnu Kristmunds-
dóttur af ævi Bjargar C. Þorláksson er sagt frá
óvenjulegri konu sem fór sínar eigin leiðir og skóp
sig sjálf í trássi við viðteknar hugmyndir um hlut-
verk kvenna.
Haustið 1928 sat Björg fyrir hjá Ásmundi Sveinssyni myndhöggvara í París og
gerði Ásmundur þá þessa brjóstmynd af henni.