Morgunblaðið - 11.11.2001, Blaðsíða 18

Sigurður Sverrir stillir upp fyrir töku.
Að skipta svona um stíl er næstum því eins og að láta krossfesta sig.
KVIKMYNDIN Málarinn ogsálmurinn hans um litinnfjallar um Svein Björnssonlistmálara og þau pólskipti,
sem urðu í list hans á síðustu árunum.
Þetta er 118 mínútna bíómynd og
verður fljótlega gefin út á myndbönd-
um í tveimur hlutum.
Myndin hefst með sýningu lista-
mannsins á Kjarvalsstöðum 1989.
Málarinn telur þetta sína beztu
sýningu til þessa; hápunktinn á
löngum ferli í fantasíustílnum, en
fæstir vita, að hún er líka lokapunktur
fantasíunnar. Leit listamannsins að
nýrri leið í myndlistinni er tekin við.
Lausnina finnur hann í litunum.
En til þeirrar lausnar verður hann
að deyja gömlu stefnunni, því öðru
vísi getur hann ekki risið upp í nýjum
stíl.
„Að skipta svona um stíl er næstum
því eins og að láta krossfesta sig...,“
segir Sveinn m.a. í kvikmyndinni.
Langur og litríkur aðdragandi
„Fyrsta hugmyndin að þessari
mynd varð til í tíð míns gamla fyr-
irtækis, Lifandi mynda,“ segir Er-
lendur. „Meiningin var að hafa hana
sem huggulegheitaverkefni með öðru,
svona gæluverkefni til þess að ganga í
á milli þess sem við vorum á bólakafi í
kvikmyndagerð fyrir sjávarútveginn .
Haustið ’89 vorum við langt komnir
með tökur á Verstöðinni Íslandi. Við
Sigurður Sverrir vorum þá að fara
heim frá Selatöngum og leið okkar lá
fram hjá Bláa húsi málarans í Krísu-
vík. Við hittum hann að máli, en hann
var þá að undirbúa gríðarmikla sýn-
ingu á Kjarvalsstöðum.
Tal okkar leiddi til þess, að við lét-
um til skarar skríða og mæltum okk-
ur mót á Kjarvalsstöðum, þar sem við
kvikmynduðum bæði upphenginguna
og sjálfa opnunina á filmu. Hins vegar
lá enn ekkert handrit fyrir og á þess-
um tíma var ekki endanlega ljóst, að
ég myndi stjórna gerð myndarinnar,
og reyndar álitamál, hvort sonur ætti
að stjórna mynd um föður sinn. En
þannig þróaðist það nú samt.
Okkur fannst það spennandi mál að
gera mynd um svona tveggja heima
mann, eins og faðir minn var þá; rann-
sóknarlögreglumaður og myndlistar-
maður.
En okkur gafst bara enginn tími til
að halda þessu áfram og því var ekki
meira tekið í bili.
Svo gerðist ekkert fyrr en ’95, að
fráslepptum misheppnuðum fjár-
mögnunartilraunum ’92.
1995 var gamli maðurinn að und-
irbúa sýningu í Kaupmannahöfn í til-
efni sjötugsafmælis síns, sem mér
fannst að yrði að kvikmyndast. Við
náðum með herkjum að fjármagna
myndatökur í kring um þá sýningu.
Upp úr því fór ég að hugsa um
þessa mynd í fullri alvöru, en ég tók
hana í arf eftir Lifandi myndir, þegar
við neyddumst til að skipta fyrirtæk-
inu upp í byrjun ársins ’95, fyrst og
fremst vegna verkefnaleysis. Upp úr
þeim hremmingum stofnaði ég fram-
leiðslufyrirtæki mitt, Kvikmyndaver-
stöðina.
Það herti líka á mér, að heilsa
pabba var farin að gefa sig. En nú
voru aðstæður hans líka aðrar. Hann
var hættur í lögreglunni, varð sjötug-
ur í febrúar ’95. Og mér varð ljóst, að
það gengi ekki að fást við heim lög-
reglunnar, sem hann var búinn að
skilja við.
Auk þess voru viðhorf mín til
verksins orðin breytt.“
Draumurinn, sköpunin,
dauðinn og upprisan
Og Erlendur heldur áfram: „Ég
hafði fram að þessu verið að berjast
fyrir gerð kvikmyndar um inntak
kristni og kristnisögu okkar Íslend-
inga í tilefni kristnitökuafmælisins, en
var jafnframt orðið ljóst, að ég myndi
ekki hafa sigur í þeirri baráttu. Það
verk, sem mig dreymdi um að gera,
myndi ekki líta dagsins ljós.
En áhrifin, sem þessi glíma hafði
skilið eftir sig, voru sterk og marg-
vísleg og leituðu nú inn í handritið að
myndinni um málarann. Í mínum
huga varð málaramyndin smám sam-
an mín „kristnimynd eða árþúsunda-
mynd“.
Ég vildi takmarka hana við sköp-
unarvinnu; sjálfa sköpunina. Þau
átök, sem urðu í listsköpun málarans,
þegar hann hvarf frá fantasíunni yfir í
heim litarins, voru kjörin fyrir þá
hugmynd.
Þessi umskipti kostuðu hann mikil
umbrot og stórar fórnir, og ollu mér
talsverðum vangaveltum. Mig langaði
að sýna, hversu alvarlegum tökum
málarinn tók þessa glímu, sem ég
túlka sem yfirganginn frá miðskeið-
inu á ferli listamanns yfir í lokaskeið-
ið, sem oft er tengt við sjónarhorn ei-
lífðarinnar.
Mig langaði til að veita áhorfand-
anum innsýn í, að það, sem margir líta
á sem leik og skemmtun, getur í raun
verið slík alvara, að um líf og dauða sé
að tefla hjá listamanninum.
Þegar við fórum að tala saman um
þessa nálgun varð pabbi líka mjög
spenntur fyrir henni. Ég sá í þessu
þemað um dauða og upprisu í listinni,
sem var raunar viðkvæmt umræðu-
efni á þessum tíma vegna heilsufars
pabba. En um leið var það uppbyggj-
andi, því í því fólst sú túlkun, að upp-
risa hans fælist í þessum nýja stíl,
sem hann hafði svo mikla trú á, að
væri það besta, sem hann hefði gert
fram til þessa. Sjálfur var hann alveg
klár á því, að til þess að taka fram-
förum í listinni yrði hann að segja
skilið við það gamla. Það varð að
deyja, til þess að hið nýja gæti orðið
til; risið upp.
Hann vissi líka, að fólki myndi ekki
líka þessi umskipti.
Myndin var því gerð út frá þessari
einu hugmynd, dauða og upprisu, sem
kannski má segja, að sé einn helsti
leyndardómur kristinnar trúar og sá
þáttur hennar, sem flestir eiga hvað
erfiðast með að tileinka sér.
Og í raunveruleikanum varð gerð
myndarinnar kapphlaup við dauð-
ann.“
Hin dramatíska lausn
altaristöflunnar
„Í kvikmyndinni er leitast við að
dramatísera þessa innri baráttu lista-
mannsins,“ segir Erlendur, „leit hans
að hinu nýja, þar sem enga utanað-
komandi hjálp er að finna, gera hana
sýnilega og áþreifanlega, og vonandi
skiljanlega.
Liturinn hafði alltaf verið hans að-
alsmerki sem listamanns og því skipti
liturinn miklu máli í þessu sambandi.“
„Ég var nú svo mikið blár og grænn
eftir að ég hætti á sjónum, þá var ég
mikið blár og grænn,“ segir Sveinn
Björnsson í kvikmyndinni.
Þegar málarinn fer að velta því fyr-
ir sér, hvaða leið hann ætti að fara í
listinni, hefur hann lengi búið við lit-
auðuga náttúruna í kring um Krísu-
vík. „Ég hef náttúrlega persónulegt
samband við alla liti... þeir eru allir í
Upprisan í litnum
Í kirkjugarðinum í Krísuvík
kúrir gróið leiði í áru kirkj-
unnar. Einfaldur kross held-
ur augnsambandi um sálu-
hliðið við blátt hús fyrir
handan og dal litanna ofan
við það. Þetta er vettvangur
sálmsins um litinn, sem nú
hefur verið festur á filmu og
verður frumsýndur í Há-
skólabíói á fimmtudaginn.
Freysteinn Jóhannsson
hitti að máli Erlend Sveins-
son kvikmyndagerðarmann,
sem er handritshöfundur,
stjórnandi og framleiðandi.
Ljósmynd/Erlendur Sveinsson
Dramatísk lausn kvikmyndarinnar um Málarann og sálminn hans um litinn; málarinn á leið frá Bláa húsinu til
kirkjunnnar með upprisuna í fanginu, en altaristöfluna gaf hann kirkjunni í Krísuvík.
Myndataka við Bláa húsið.
18 SUNNUDAGUR 11. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Málarinn SVEINN BJÖRNSSON
Huldukonan HELGA E. JÓNSDÓTTIR
Kvikmyndataka, lýsing SIG. SVERRIR PÁLSSON
Viðbótarkvikmyndataka ÞÓRARINN GUÐNASON
Ljósmyndir ÁRNI SÆBERG
Hljóðupptaka í Danmörku HANS HVASS
Tónlist JÓN LEIFS
LOUIS ARMSTRONG
EDWARD GRIEG
Hljóðblöndun SIGFÚS GUÐMUNDSSON
Titlar GUNNAR BALDURSSON
Lestur passíusálma ÞORLEIFUR HAUKSSON
Þulur HJALTI RÖGNVALDSSON
Handrit, texti og gagnasöfnun
Hljóðupptaka
Klipping
Hljóðsetning
Tónlistarval
Stjórn
Framleiðandi ERLENDUR SVEINSSON
Framleiðsla KVIKMYNDAVERSTÖÐIN ehf., 2001
-o-
Helztu styrktaraðilar:
Menningarsjóður Útvarpsstöðva, Kvikmynda-
sjóður Íslands, Menningarborgarsjóður, Kódak
á Íslandi, Hafnarfjarðarbær.