Morgunblaðið - 11.11.2001, Blaðsíða 16

16 SUNNUDAGUR 11. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
SÖGULEGIR vígvellir erualltaf svolítið sérstakirstaðir að skoða. Það er semfrásagnir af atburðum ogátökum, sem þar hafa átt
sér stað, lifni fyrir hugskotssjónum
manns, nánast eins og í kvikmynd;
hugdirfska og hugleysi, hreysti og
dugleysi, hljóð hverskonar, sverðag-
lamur, skothvellir, sprengjudynur,
baráttu- og sársaukaöskur, kvein-
stafir, blóðbað og loks kyrrðin sem
leggst yfir valinn þegar öllu er lokið.
Á hugann leita ótal spurningar; var
til einhvers barist, hvað breyttist,
voru fórnirnar réttlættar, hefði verið
hægt að komast hjá hildarleiknum
eða var hann óumflýjanlegur?
Þessar og þvílíkar hugsanir leit-
uðu óneitanlega á mig í ökuferðum
um fjöllin í Austur-Tímor þar sem
frelsisher sjálfstæðissinna hafði
hafst við svo árum skipti svo og
óbreyttir borgarar á flótta undan vel
búnum herjum Indónesa, sem
kembdu fjöllin og dembdu yfir þau
eiturefnum, eyddu þannig laufum
trjánna og beruðu svörðinn þar sem
skæruliðarnir skriðu milli fylgsna
sinna, oft sárir, svangir og sjúkir.
Flestir féllu í valinn, en fjölmargir
lifðu samt af og sjá nú fram á þann
dag að landið þeirra verði sjálfstætt
ríki, sjá fórnirnar og valkestina rétt-
lætta.
Sérstaklega varð þessi tilfinning
mögnuð þegar ég átti þess kost að
fara yfir fjallgarðinn mikla milli
norður- og suðurstrandanna, aka þar
um í náttmyrkri og sjá tunglskinið
lýsa upp hvíta, dauða trjábolina og
stjörnurnar sindra yfir dökkum
þústum fjallanna. Hvergi rafmagns-
ljós að sjá, þorpin öll í fasta svefni og
þó – öðru hverju brá fyrir flöktandi
bjarma af kertaljósi eða lýsislampa.
Frásagnir sem ég hafði heyrt og les-
ið um lífið og stríðið í fjöllunum urðu
ennþá raunverulegri, öðluðust öfl-
ugra inntak, nýjar víddir.
Silast milli stranda
Erindið upp í fjöllin var dálítið
óvenjulegt. Ég hafði slegist í för með
þremur dáindismönnum sem voru að
flytja krókódíl frá baðströndinni
austan við Dili í örugga höfn við
þorpið Betano á suðurströndinni.
Hann hafði angrað baðstrandargesti
og vildu sumir skjóta hann – einhver
hafði reyndar þegar reynt það, því
að hálft andlitið var lemstrað, en ráð-
gjafi stjórnarinnar í fiskveiðimálum
og sjávarlíffræði, Ástralinn Richard
Mounsey, var ekki aldeilis á því.
Hann brá sér til Darwin og náði þar í
gildru – búr, sem lagt var úti fyrir
ströndinni, egndi fyrir krókódílinn
með kjúklingum og öðrum krásum
og þegar hann hafði bitið á agnið var
búrið dregið að landi, því lyft upp í
bát, sem rennt var upp á sleða, sem
festur var aftan í pallbíl. Með
Mounsey voru landi hans, Darren
Grigg og Lourenco Amaral, ungur
Austur-Tímori, nýkominn úr þriggja
mánaða námsdvöl á Íslandi, knáir
kappar allir þrír.
Eftir að hafa gefið krókódílnum
væna valíumsprautu til að róa hann
niður og keypt nesti fyrir liðið var
haldið upp í fjöllin. Vegalengdin er
varla meiri en hálft annað hundrað
kílómetra milli stranda, en ferðin
suður tók sjö klukkustundir – baka-
leiðin um fimm stundir. Vegirnir
voru slæmir og seinfarnir, endalaus-
ar beygjur upp og ofan fjölllin. Því
varð að aka hægt til þess að „króksa“
yrði sem minnst meint af ferðalag-
inu. Nema þurfti staðar á klukku-
stundar fresti til að hella yfir hann
vatni svo hann þornaði ekki upp og
vitaskuld varð að stoppa öðru hverju
í þorpum og bæjum og leyfa ungum
sem öldnum að sjá. Það er ekki á
hverjum degi sem tækifæri gefst til
að skoða krókódíl í návígi. Enda
vakti hann mikla lukku og þá ekki
síður þremenningarnir fyrir að
leggja á sig þetta erfiði til að bjarga
dýrinu; það kunnu fjallabúar vel að
meta sem aðrir, því krókódíllinn á
sér alveg sérstakan sess í hugum
Austur-Tímora. Ég hef áður sagt frá
sögunni um drenginn sem bjargaði
krókódílsunganum sem villtist upp á
land og hlaut fyrir þau laun, að
krókódíllinn breytti sér í land handa
honum og afkomendum hans að lifa
af. Sagan er væntanlega til komin af
því að eyjan Tímor er í laginu lík
krókódíll.
Það var svarta myrkur við strönd-
ina í Betano þegar við loksins kom-
umst þangað og því erfitt fyrir strák-
ana að athafna sig. En þeim tókst að
koma búrinu úr bátnum upp á bíl-
pallinn og sleppa krókódílnum án
þess að honum eða þeim yrði meint
af. Síðasta þrautin var að skera á
bandið sem hafði verið bundið utan
um gin hans á leiðinni – smá glefs í
hönd Richards hefði orðið honum
skeinuhætt því að sögn þeirra félaga
er eiturefni í munnvikum krókódíla,
sem getur verið lífshættulegt þeim
er fyrir verður. Allt fór þó vel, vin-
urinn varð frelsinu feginn og fljótur
að renna á sjávarniðinn við strönd-
ina. Við horfðum á eftir honum
hverfa í myrkrið, síðast glitti aðeins í
glampandi auga í flæðarmálinu.
Bannað að smíða stóra báta
Richard Mounsey hafði ég hitt af
tilviljun nokkrum dögum fyrr og
fengið hjá honum fregnir af sérlega
vel lukkuðu námskeiði í bátasmíði,
sem haldið hafði verið fyrir fé frá Ís-
landi. Þar höfðu átta menn smíðað
tíu báta með prýðilegum árangri,
sem hann sagði að hefði náðst á mun
skemmri tíma en gert hefði verið ráð
fyrir. Væri því enn eftir af pening-
unum frá Íslandi og ekki endanlega
ákveðið til hvers þeir yrðu nýttir, en
kennararnir og nemendurnir á nám-
skeiðinu hefðu áhuga á að setja upp
eigin bátasmíðastöð og sú hugmynd
fengið góðar undirtektir. Kæmi til
greina að styrkja þá til að hefjast
handa og leyfa svo einkaframtakinu
að njóta sín. Alltaf gott að heyra að
hjálp okkar komi að gagni. Ég átti
síðar eftir að skoða þessa báta sem
voru ljómandi snotrir og virtust
traust smíð en einfaldir að allri gerð,
óyfirbyggðir, gerðir fyrir 3–10
manna áhöfn eftir stærð og gert ráð
fyrir utanborðsmótorum í þeim öll-
um.
Yfir hádegisverði hafði Mounsey
sagt mér undan og ofan af stöðunni í
fiskveiðimálum Austur-Tímora, sem
mikill áhugi er á að efla; bæði til að
skapa fiskimönnum aukna atvinnu
og vegna þess að þjóðin þarfnast
þeirrar góðu næringar, sem sækja
má í fiskinn.
– Austur-Tímorar misstu 80–90%
af fiskiðnaði sínum í eyðileggingunni
í september 1999. Áður voru um
20.000 manns starfandi við fiskveið-
ar en voru komnir niður í 3–400 þeg-
ar ég kom hingað í byrjun síðasta árs
(2000). Nú eru þeir sennilega komnir
upp í 5–600. Sóknin var reyndar allt
of mikil í stjórnartíð Indónesa –
stofnarnir ofveiddir. Þeir lögðu allt
kapp á að ná upp sem mestum afla
sem síðan var sendur til Vestur-Tím-
or eða Indónesíu til vinnslu en hirtu
ekkert um rannsóknir á fiskistofn-
unum.
– Fiskimiðin hafa hinsvegar náð
sér nokkuð vel aftur, en við förum
varlega í að fjölga bátum og fólki í
greininni, gerum þó ráð fyrir að fara
upp í 10–12.000 manns áður en langt
um lýkur. Verkefni okkar er fyrst og
fremst að kenna og hjálpa fiski-
mönnunum til að verða sjálfum sér
nógir, jafnframt því að þeir ráði
sjálfir nýtingu þessarar auðlindar.
Við kynnum þeim nýjar aðferðir og
leitumst við að samræma þær hefð-
bundnum aðferðum þeirra sjálfra,
sem geta verið alveg ágætar. Þeir
hafa líka ýmiss konar staðbundna,
hefðbundna þekkingu á veiðunum.
Reyndir fiskimenn vita t.d. af reynsl-
unni að ekki er æskilegt að veiða á
tilteknum stöðum á tilteknum tímum
– þeir hafa kannski ekki vitað hvers-
vegna, en svo hafa rannsóknir sýnt,
að þar eru hrygningarstöðvar tiltek-
inna tegunda.
Aðspurður hversu langt út þeir
hefðu sótt sjóinn sagði Richard að
það væri ekki ýkja langt, því Indó-
nesar hefðu ekki leyft þeim að smíða
stóra báta með stórum vélum. „Þær
máttu ekki fara yfir 20 hestöfl, a.m.k.
ekki á suðurströndinni, því þá hefðu
fiskimennirnir getað flúð til Ástralíu,
sem er í aðeins 300 sjómílna fjar-
lægð. Norðanmenn höfðu eitthvað
stærri báta og fóru kannski 30–50
mílur frá landi og lágu við í þrjár
fjórar nætur í senn en í norðurátt
var ekkert að fara nema til annarra
indónesískra eyja. Richard sagði, að
fyrir september 1999 hefðu verið í
landinu u.þ.b. 3.500 fiskibátar, en
þar af varla meira en 600 vélbátar.
„Af þeim voru aðeins 130 eftir þegar
við komum. Stærsta bátavél, sem ég
hef séð hér, er 40 hestöfl, nokkrar
eru 25 ha en flestar 10 ha og þar und-
ir.
Austur-Tímorar eru margir hverj-
ir prýðilegir fiskimenn. Þeir nota
mjög vel þann búnað sem þeir hafa,
en hafa vitaskuld enga reynslu af nú-
tíma tæknibúnaði“. Hann sagði þá
hinsvegar fljóta að læra og lýsti
námskeiði, sem haldið hefði verið í
notkun og viðgerð bátavéla, þar sem
þátttakendur hefðu á örfáum dögum
orðið færir um að taka sundur vélar
og setja saman á ný – „þegar þeir
höfðu lært á hverju vinnsla vélanna
byggðist og góðir kennarar farið
með þeim gegnum ferilinn, þrep fyr-
ir þrep, voru þeir eldfljótir að átta
sig á hlutunum“. Hann kvaðst mjög
bjartsýnn á framtíð fiskveiða á Aust-
ur-Tímor, verðlag á fiski væri hátt
og markaður nægur. Ástralskt fyr-
irtæki væri að fjárfesta í ísfram-
leiðslu og áætlanir uppi um upp-
byggingu flutninga- og dreifingar-
kerfis. Fyrst um sinn yrði aðal
áherslan lögð á smábátaútgerðina til
að byggja upp næringarforða fyrir
þjóðina. Síðar þyrfti svo að smíða
stærri skip og byggja upp útsjávar-
veiðar til útflutnings, auðug fiskimið
væru suður af landinu og þeir ættu
vísa góða markaði í framtíðinni, bæði
í Ástralíu og Asíu. Giskað hefði verið
á að Austur-Tímorar gætu haft jafn
mikið upp úr fiskiðnaði og kaffirækt-
inni ef vel væri að staðið, en til þess
þyrftu þeir stuðning, sagði Mounsey
og þar yrði aðstoð Íslendinga vel
þegin.
Ljósmynd/Anna Heinreksdóttir
Búrið dregið að landi og bundið utan um gin dýrsins.
Ljósmynd/Anna Heinreksdóttir
Námskeið í bátasmíði með styrk frá Íslandi.
Um krókódíl og fleiri „fiska“
Krókódíllinn á sérstakan sess í hugum Austur-
Tímora og var einn slíkur fluttur landshluta á
milli nú fyrr í haust. Margrét Heinreksdóttir slóst
í för með flutningsmönnum og fræddist auk þess
um námskeið í bátasmíði sem Íslendingar hafa
fjármagnað.
Ljósmynd/Anna Heinreksdóttir
„Múllinn“ klipptur af „króksa“.
Ljósmynd/Anna Heinreksdóttir
Richard, Lourenco og Darren í hópi forvitinna fjallabúa.