Morgunblaðið - 11.11.2001, Blaðsíða 19

Krísuvík,“ segir hann einnig í kvik-
myndinni. Og í litadýrð sinni færði
hún honum endurlausnina upp í hend-
urnar. „Málverkið á að vera litir og
ekkert nema litir.“
Hann endurnýjast á göngum sínum
um þennan sýningarsal skaparans og
talar um kollega sinn í listinni.
„Guð er alltaf að mála...,“ segir
hann.
„Gamli maðurinn hafði einu sinni
velt því fyrir sér að mála altaristöflu í
Krísuvíkurkirkju, en sú hugmynd
náði ekki fram að ganga á sínum
tíma,“ segir Erlendur.
„Þegar umskiptin voru að eiga sér
stað í list hans fékk hann áhuga á
Passíusálmunum, í kjölfar samvinnu
þeirra Matthíasar Johannessen, og
hóf að myndsetja þá, fyrst í sínum
fyrri fantasíuheimi, en svo langaði
hann til að búa þá til í litum nýja stíls-
ins. Þetta notfæri ég mér í myndinni
sem eins konar undirsögu, sem leiðir
upp að draumvitrun um að hann eigi
samt að snúa sér frá sálmunum, því
þeir leiða upp að gröf og dauða. Hins
vegar hafi hnípin kirkjan þarna í
næsta nágrenni við vinnustofu hans
meiri þörf fyrir krafta hans, heldur en
bókmenntirnar. Hann er látinn skilja
drauminn þannig, að hann eigi að
mála það, sem tekur við, þegar Pass-
íusálmunum sleppir; upprisuna, og
gefa kirkjunni hana sem altaristöflu.
Þessi kvikmynd er sérstæð að því
leyti, að hún er eiginlega dramatíser-
uð heimildarmynd, efniviður raun-
veruleikans, ef við getum orðað það
svo, er túlkaður dramatískt með þess-
um hætti. Altaristaflan og uppheng-
ing hennar í kirkjunni er hin drama-
tíska lausn myndarinnar.
Það er í samræmi við þessa aðferð
leiknu myndarinnar, að það var skrif-
að handrit og því fylgt eftir nánast frá
skoti til skots, þannig að þetta er ekki
heimildarmynd í venjulegum skiln-
ingi þess orðs. Bezt er að sleppa því
að skipa henni í flokk og segja einfald-
lega, að þetta sé kvikmynd. Málarinn
leikur sjálfan sig, ef svo má segja,
huldukonan hans; Krísuvíkurmad-
donnan, sem sumir kalla svo, er vakin
til lífs og öll túlkunin byggist á grunn-
hugmyndinni um dauða og upprisu í
listinni.
Fyrir mig var þetta spurningin um
að gera kvikmynd, sem gæti vaxið út
fyrir Svein Björnsson og orðið kvik-
mynd um sköpunarstarf í víðum
skilningi.“
„Þetta er ekkert vídeó –
Þetta er kvikmynd“
„Gerð þessarar myndar var ekkert
nema átök og stríð við að framkvæma
þennan ásetning; að búa til kvikmynd
um föður sinn sem tekin yrði upp á
filmu, klippt í klippiborði og blásin
upp í 35 mm sýningareintak til sýn-
ingar í kvikmyndahúsi. Þetta var
náttúrlega algjört brjálæði, enda
brostu sumir í kampinn og fannst sem
nú væri ég jafnframt kominn niður á
fjölskyldumyndaplanið. Forstjóri
filmulaboratorísins í Danmörku vissi
ekki hvert hann ætlaði, þegar hann
heyrði um þennan ásetning minn, og
spurði, hvort ég ætlaði síðan að sitja
einn í bíóinu og horfa á pabba mála.
Þeim mun ánægjulegra var að hlusta
á viðbrögð hans nú í haust, þegar við
prufuskoðuðum fyrsta sýningarein-
takið.
Þetta hefur líka kostað sitt fjár-
hagslega, kostnaðurinn hleypur á
bilinu 15–20 milljónir. Gamli maður-
inn gerði sér mætavel grein fyrir því
að þetta væri stórvirki, en hafði jafn-
framt gaman af því að segja við menn
á förnum vegi, sem inntu hann eftir
þessu kvikmyndaveseni: „Þetta er
ekkert vídeó. Þetta er kvikmynd.““
Tökum lauk í febrúar 1997, en
Sveinn Björnsson lifði ekki að sjá
Málarann og sálminn hans um litinn
fullgerða. Hann féll frá í apríl 1997.
Erlendur segir, að til viðbótar við þá
styrki, sem myndin hefur fengið, vilji
hann nefna til þrjár manneskjur, sem
hafi ráðið úrslitum um það að kvik-
myndin varð til.
„Þessi mynd hefði aldrei orðið til, ef
ég hefði ekki notið samstarfsins við
Sigurð Sverri Pálsson, skapandi
framlag hans er gríðarlega stórt, Þór-
arinn Guðnason aðstoðaði mig með
tæki á úrvinnslustigi og tók tvö atriði í
myndina. Síðast, en ekki sízt vil ég
nefna eiginkonu mína, Ásdísi Egils-
dóttur, en það hefur lent á henni að
vinna meira eða minna fyrir okkur
undanfarin ár, því þótt maður sé á
bólakafi í þessari vinnu árum saman
er hún ekkert annað en fallegt dul-
argervi utan um atvinnuleysi. Eða
eins og einn kolleginn orðaði það á
dögunum; lífsstíl. Því hvað á að kalla
7–800 þúsund króna árslaun árum
saman annað en eins konar atvinnu-
leysisbætur?
Og lokaorrustan; sala verksins í
sjónvarpið, er óútkljáð, þegar kemur
að frumsýningunni. Nú er blásið til
niðurskurðar þar á bæ og eina hald-
reipi mitt skrifleg yfirlýsing um, að
áhugi og vilji sé til þess að ganga til
samninga eftir að búið verður að sýna
myndina á bíótjaldi. Ég þarf því að
taka tveggja milljóna króna bankalán
þessa dagana, skuldirnar við labora-
toríið eru komnar í eindaga og fjórar
lánastofnanir búnar að neita mér um
stuðning, sem svarar til vaxta og lán-
tökukostnaðar af því láni. Og það þó
svo að þær státi af menningarsjóðum
og ómældum styrkjum í íþróttir og
margvísleg önnur þjóðþrifauppátæki
í samfélaginu.“
Nú vinnur Erlendur Sveinsson að
myndinni Skáldið og ritstjórinn, sem
fjallar um Matthías Johannessen, og
að undirbúningi myndar um Thor Vil-
hjálmsson; Evrópubúinn heitir hún.
Jafnframt er hann með tvö bíómynda-
handrit í vinnslu, sem heita Vorar
skuldir og Sunna. Þau hafa bæði feng-
ið stuðning úr Kvikmyndasjóði. Er-
lendur segir það fyrrnefnda fjalla um
fyrirgefningu gjörða, sem ekki sé
hægt að biðja meðbræðurna um að
fyrirgefa, og það síðara um það,
hvernig líf manneskju, sem er að fjara
út án þess að vörnum verði við komið,
getur bjargað lífi annarrar mann-
eskju, sem er sjálf að búa sig undir að
binda enda á það.
Þriðja leiðin þarf að finnast
„Við búum við erfiða aðstöðu í kvik-
myndagerð á Íslandi,“ segir Erlend-
ur. „Það er afar áríðandi að finna leið
til þess, að hægt sé að gera kvikmynd-
ir hér á landi, sem geta spjarað sig á
bíótjaldi sem kvikmyndalist án þess
að allt standi og falli með erlendum
fjárfestum. Hjá því verður hins vegar
ekki komist, þegar um bíómyndir er
að ræða, sem kosta þetta 150–200
milljónir króna.
En ég er að tala um annan valkost,
nýja leið í kvikmyndagerð, sem ég tel
að Málarinn sé hluti af og einnig þar-
síðasta mynd mín, Íslands þúsund ár.
Það þarf að vera mögulegt að fjár-
magna slíkar kvikmyndir, sem kosta
á bilinu 20–25 milljónir króna, hér
heima og fólk þarf að vilja sjá þær og
þær þurfa að vera einhvers virði. Það
á ekki að vera einhver maður á bar er-
lendis, sem ákveður, hvort hægt sé að
gera kvikmyndir um Svein Björns-
son, Matthías Johannessen og Thor
Vilhjálmsson, eða ekki.
Það er svo gríðarlegur klafi að vera
háður því, að þessum manni með
vindilinn og kokteilglasið líki við þig
og hugmynd þína. Og ef það er ekki
hann, þá situr heil herdeild af dag-
skrárstjórum sjónvarpsstöðva við
langborð og hefur unun af því að
skjóta þig og drauma þína í kaf, ef þér
fatast flugið. Við þurfum að finna ein-
hverja leið fyrir myndir, sem liggja á
milli ódýrra heimildarmynda og
kostnaðarsamra bíómynda.
Kvikmyndasjóður þyrfti að fá
áhuga á þessari þriðju leið. Hann á
ekki að segja: Við viljum ekki styrkja
þig, nema þú getir sýnt fram á fulln-
aðarfjármögnun. Ef ég hefði átt að
hlýða þessari verklagsreglu, sem nú
hefur verið sett, hefði Málarinn ekki
orðið til, Íslands þúsund ár ekki held-
ur og þaðan af síður myndin um
Matthías.
Málarinn er því orðinn til í erfiðu
umhverfi.
En þrátt fyrir allt var þetta starf
ákaflega gefandi. Sigurður Sverrir
segist oft hugsa til þess, hvað gerð
þessarar myndar hafi verið sérstök.
„Það var einstæð reynsla að ganga
inn í þennan örheim í Krísuvík; þetta
hús með öllu sínu innvolsi, kröftug
náttúran fyrir utan og kirkjan fyrir
handan og einn maður, sem lifði og
hrærðist í þessum heimi og vann á
nóttunni.
Ég vona, að myndinni takist að
opna þessa veröld og sýna áhorfand-
anum hið stóra í því smáa.“
Heilagleiki veruleikans
„Við komum í Krísuvík í tveimur
stórum atrennum haustið ’96, það var
svolítil ógn í veðrinu, stundum kvíði
fyrir heimferðinni. En við höfðum allt,
sem við þurftum.
Og listamaðurinn hvíldist uppi í
stofu og teiknaði í skissubókina á
meðan við vorum að stilla upp í tökur
niðri. Sigurður Sverrir lagði mikla al-
úð í allt það verk. Þegar kom að út-
varpssögunni; Halldór Kiljan Lax-
ness var að lesa Gerplu, þá var
heilagt: Við fórum upp og hlustuðum
á lesturinn við kertaljós. Síðan var
farið að elda.
Sumir halda, að hægt sé að fanga
veruleikann með myndavélinni með
því einu að vera til staðar og láta fara
lítið fyrir sér. En myndavélin getur
það ekki neitt. Það er alltaf um val að
ræða.
Ég er að túlka vissan veruleika með
gerð myndarinnar og það er nauðsyn-
legt, að ég fái að fikta í honum, og fái
hann til að lúta lögmálum miðilsins,
sem á að koma honum til skila. Þá er
ég kominn út í það að leikstýra veru-
leikanum í þágu kvikmyndarinnar.
Þessi kvikmynd er þannig mín
túlkun á Sveini Björnssyni. Vonandi
gefur hún fólki mynd af honum, sem
fæstir hafa haft aðgang að, en enginn
er þess umkominn að fanga algildan
sannleika um nokkurn mann.
Þetta var mikið návígi. Enda talaði
gamli maðurinn um, að það væri eins
og hann væri að taka þátt í þessu
kviknakinn. En við græddum báðir á
þessu samstarfi og við raunar öll.
Hann skildi betur, hvað ég hafði verið
að gera, og ég komst nær sköpunar-
starfi hans en nokkru sinni fyrr, en ég
hafði ekki séð hann mála síðan ég var
barn.
Mér finnst líka mikið til um það,
þegar sjálf gerð kvikmyndar hefur
áhrif á veruleikann, sem fengist er
við.
Í tengslum við gerð þessarar kvik
myndar varð til fjöldi myndlistar-
verka, sem sjá má á sýningu í anddyri
Háskólabíós. Hún átti sinn stóra þátt
í kraftinum að baki hugmyndinni um
stofnun Sveinssafns, sem við bræður;
ég, Sveinn og Þórður, létum verða af í
kjölfar andláts föður okkar, og sömu-
leiðis því að safnið fékk Bláa húsið í
Krísuvík.
Og hún varð til þess að Krísuvík-
urkirkja eignaðist altaristöflu og að
reglulegt kristnihald komst þar aftur
á.
Ég á mér draum; að svona myndir
séu gerðar á filmu og settar upp á
tjald.
Sjónvarpið er allt annar miðill. Það
er svo margt annað að gerast í stof-
unni, þegar það er í gangi; fólk er að
tala saman, fá sér kaffi og rápa um,
það horfir bara með öðru auganu. Þar
gilda önnur lögmál, sem eru góð til
síns brúks. Myndböndin geta líka ver-
ið ágæt, með þeim getur fólk stjórnað
neyzlunni, ákveðið hvenær það vill
horfa og horft aftur á verk sem lifa.
En filman á hvíta tjaldinu er hið
eina sanna bíó.“
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Feðgarnir Sveinn Björnsson og Erlendur Sveinsson ræða framvindu mála undir vökulu auga Sigurðar Sverris Pálssonar.
„Málverkið á að vera litir og ekkert
nema litir.“
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 11. NÓVEMBER 2001 19
Kanaríferðir Heimsferða hafa fengið ótrúlegar undirtektir og er nú
uppselt í margar ferðir í vetur. Við erum stolt af að bjóða góða
gististaði í hjarta ensku strandarinnar og trausta þjónustu reyndra
fararstjóra Heimsferða um leið og við tryggjum þér besta verðið til
Kanarí. Beint vikulegt flug alla fimmtudaga í allan vetur. Þú getur
valið um þá ferðalengd sem þér best
hentar, 1, 2, 3, 4 vikur eða lengur, og
nýtur þjónustu okkar reyndu fararstjóra
á meðan á dvölinni stendur. Beint flug
með glæsilegum Boeing 737-800 vél-
um FUTURA
flugfélagsins án
millilendingar.
Verð kr. 48.605
Vikuferð, 10. janúar, hjón með 2
börn, Green Sea. Skattar innifaldir
Verð kr. 55.405
2 vikur, 10. janúar, hjón með 2
börn, Green Sea. Skattar innifaldir
Verð kr. 64.050
2 í stúdíó, Green Sea, vikuferð,
10. janúar. Skattar innifaldir
Við tryggjum þér
lægsta verðið
· Vikulegt
flug alla
fimmtudaga
Brottfarir:
20. nóv. uppselt
13. des. 28 sæti
20. des. uppselt
27. des. 29 sæti
3. jan. 11 sæti
10. jan. 16 sæti
17. jan. laus sæti
24. jan. laus sæti
7. feb. uppselt
14. feb. 14 sæti
21. feb. uppselt
Aðrar dags.
Kanarí-
veisla Heimsferða
í vetur
frá kr. 48.185
Skógarhlíð 18, sími 595 1000. www.heimsferdir.is
Einn vinsælasti gististaðurinn
– Paraiso Maspalomas
Morgunblaðið/Árni Sæberg