Morgunblaðið - 11.11.2001, Blaðsíða 21

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 11. NÓVEMBER 2001 21
landi myndi vita það sem frúin gaspr-
aði um, útlendingar jafnt sem aðrir.
[…] Næsta dag tók ekki betra við,
frúin æsti sig án sýnilegrar ástæðu
og húsbóndinn var horfinn af heim-
ilinu. Áður hafði frúin sagt Björgu að
húsvörðurinn sem bjó í kjallara húss-
ins hefði nýlega myrt tvo menn og
hafði frúnni ekki fundist mikið til um
það. „Jeg þarf ekki að orðlengja það,“
skrifar Björg, „að mér hvarf allur
svefn og öll lyst til að vera þar um
nóttina.“
Um kvöldið flúði hún heimilið og
eftir árangurslausa leit að hótelher-
bergi fékk hún að gista hjá heim-
spekiprófessor sem hún þekkti í
Berlín. Þegar hún var á leið þaðan
með neðanjarðarlest morguninn eftir
til að sækja koffort sín til frúarinnar,
varð hún sér til mikillar undrunar vör
við tvo vel klædda menn sem voru að
tala um hana. Hún heyrði þá nefna
nafn sitt en greindi annars ekki orða-
skil. Hún náði í koffortin, fékk að
gista aðra nótt hjá prófessornum og
tók síðan lestina til Kaupmannahafn-
ar. Þar var hún í tvo daga og steig þá
á skipsfjöl til Íslands.
Launsátur í Danmörku
Allt var tíðindalaust meðan Björg
dvaldi á Íslandi en hún var ekki fyrr
komin til Kaupmannahafnar í maílok
og farin að búa með Sigfúsi á Ama-
gerbrogade að aftur dró til tíðinda. Í
sporvagni mætti hún mönnunum
tveimur sem höfðu verið að tala um
hana í Berlín. Hún átti erfitt með að
trúa sínum eigin augum og skildi ekki
af hverju þessir menn virtust elta
hana. Í Þýskalandi hafði hún aðeins
verið að kynna sér fræði sín, og aldrei
gert minnstu tilraun til að komast að
fyrirætlunum Þjóðverja í stríðs-
rekstri. Björg minntist samt ekki á
þessa atburði við nokkurn mann fyrr
en dag einn að maður nokkur, þýsku-
mælandi, gerði tilraun til að ráðast á
hana í miðborg Kaupmannahafnar.
Hún var á leið til tannlæknis sem hún
gekk til daglega á þeim tíma. Mað-
urinn lá í launsátri í runnum með-
fram stígnum upp að stofu tannlækn-
isins. Björgu tókst að sleppa en nú
var henni verulega brugðið.
Hún trúði Sigfúsi fyrir því sem
gerst hafði og fékk hann til að fara
með sér til leynilögreglunnar í Kaup-
mannahöfn. Þar greindi hún frá því
að hún væri búin að fá sönnur á að
þrír karlar og tvær konur skiptust á
um að gæta hennar hvert sem hún
færi. Hún lýsti þessu fólki en lögregl-
an sagðist lítið geta gert og ekki get-
að verndað hana fyrir því. Samt létu
þeir leynilögreglumann fylgjast með
henni daglangt, en þá sáust fylgifisk-
arnir ekki. Drógu þeir þá ályktun að
þetta væri „ein stór meinloka“ í
Björgu.
Sigfús dró sömu ályktun og lög-
reglan og Björg segir Jóni að hún sé
„raunalega illa gift“, Sigfús „vesa-
lingurinn“ stígi ekki í vitið en ef hann
vilji geti hann verið sannfærandi. Nú
hafi hann ákveðið að Björg þurfi á
lækningu við meinlokunni að halda
og hafi farið til Krabbe læknis og
sannfært hann um það. Enn var
Björgu brugðið því hún vissi að í
Danmörku voru í gildi gömul lög sem
heimiluðu eiginmanni og lækni hans
að leggja gifta konu nauðuga inn á
geðsjúkrahús, eða „vitlausraspítala“
eins og hún kallar það, og halda henni
þar eins lengi og þeim sýndist.
Björg vitnar til Amalie Skram sem
þannig var farið með og skrifaði bók
um reynslu sína. Rit Amalie Skram
varð til þess að læknirinn, sem var
ásamt eiginmanni hennar ábyrgur
fyrir áralangri dvöl hennar á geð-
veikrahæli, var settur frá embætti,
en lögin voru enn í gildi og Björg vissi
að Sigfús og Krabbe læknir gátu
beitt þeim. Hjónaband Bjargar og
Sigfúsar hafði lengi verið á fallanda
fæti en nú varð Björgu ljóst að ef hún
ætti að vera örugg um að ekki færi
fyrir sér eins og Amalie Skram yrði
hún að skilja lögformlega við Sigfús.
Hann sagði Björgu ekki frá því að
hann hefði farið til Krabbe læknis.
Björg fór sjálf til Krabbe af því að
hún var hrædd um að Sigfús hefði
gert það. Þar komst hún að hinu
sanna í málinu …
„Öll þjóðin stolt“
Þessir atburðir drógu dilk á eftir sér
eins og nánar er greint frá í bókinni.
Björg lauk doktorsprófi frá Parísarhá-
skóla árið 1926, fyrst íslenskra kvenna
til að ljúka doktorsprófi og fyrst nor-
rænna manna til að ljúka því prófi frá
þessum fornfræga skóla.
Heillaóskirnar streymdu til Bjarg-
ar. Frá Íslandi skrifaði Ingibjörg
mágkona hennar og segir að öll þjóð-
in sé stolt af henni. Hún segir líka að
Margrét, móðir Bjargar, hafi sagt að
engin yrði róin fyrr en Björg hennar
væri búin að ljúka sér af, eins og
Margrét orðaði það. Margrét þekkti
dóttur sína vel.
Frá Kaupmannahöfn skrifaði Val-
týr Guðmundsson og óskaði henni
hjartanlega til hamingju. Hann segir
að hann hafi tekið saman stuttan pist-
il um Björgu og afrek hennar sem
birst hafi í dönskum blöðum. Til við-
bótar við pistil Valtýs birtist í dönsku
dagblaði mjög lofsamleg grein um
hina lærðu íslensku konu. Þar er ævi-
ferill Bjargar rakinn, minnst á orða-
bókina og að hún hafi kennt Alex-
andrínu drottningu íslensku.
Sérstaklega er nefnt að það skuli
hafa verið kona sem fyrst Íslendinga
fetaði í fótspor Sæmundar fróða og
telur greinarhöfundur að íslenskar
konur geti verið stoltar af Björgu.
Selma Lagerlöf tók dýpra í árinni og
taldi að það væri heiður fyrir allar
norrænar konur að í þeirra hópi væri
kona eins og Björg.
Björg sendi doktorsrit sitt víða og
margir skrifuðu henni og þökkuðu
henni fyrir. Oftast segjast menn hafa
lítið vit á efninu og viðurkenna að
þeir hafi aðeins lesið formálsorðin.
Margir minnast hins vegar á Sæ-
mund fróða. Björgu datt í hug að afla
sér tekna með því að reyna að selja
ritið og skrifaði Jóni Dúasyni, sem þá
var í Reykjavík, og stingur upp á að
hann reyni að fá efnaða menn til að
kaupa ritið til að punta með í bóka-
skápum. Henni fannst greinilega
ekki líklegt að menn læsu ritið sér til
ánægju, en hún er fylgin sér og félítil
og lætur sér detta í hug að með þessu
móti geti hún aflað sér tekna. Jón
svarar henni og segist ekki vilja
leggja dóm á þessa hugmynd en víst
sé að hann sé ekki líklegur til að geta
selt ritið. Til þess verði Björg ann-
aðhvort að fá mikilsmetinn mann úr
þjóðlífinu eða unga konu: „annað-
hvort kvenrjettindaskass sem þeir
hræðast eða fallega og vel metna
stúlku“. Ekkert varð af þessari
tekjuöflun.
Í júlí sigldi Björg heim til Íslands
með doktorsprófið í farteskinu. Það
urðu fagnaðarfundir þegar hún hitti
ættingja sína og vini. Hún naut þess
að koma heim eins og sigurvegari,
henni hafði tekist að ljúka prófinu og
sanna fyrir sjálfri sér og öðrum að
kona gæti náð þessum árangri. Hún
hafði heldur ekki brugðist kynsystr-
um sínum eins og hún hafði óttast. Á
Íslandi höfðu menn fylgst með fram-
vindu fræðastarfa hennar og höfðu
bæði 19. júní og Morgunblaðið birt
frétt um doktorsritgerðina þegar hún
var tekin gild til varnar árið áður.
Morgunblaðið var tilbúið með rit-
dóm um ritgerðina nokkrum dögum
eftir að Björg varði hana og var dóm-
urinn sem Ágúst H. Bjarnason, pró-
fessor í heimspeki við Háskóla Ís-
lands, skrifaði birtur á forsíðu
Lesbókarinnar hinn 20. júní 1926.
Ágúst virðist ekkert sérlega upp-
rifinn yfir afreki Bjargar því hann
byrjar umfjöllun sína á að segja: „Nú
er þá þessi doktorsritgerð frú Bjarg-
ar Þorláksdóttur, sem hún hefir verið
að semja síðustu árin komin á prent,
en skv. símskeyti frá bróður hennar
hefur hún varið hana þ. 17. þ.m. fyrir
doktorsnafnbót við Parísarháskól-
ann.“ Ágúst kallar ritgerðina „þessa
doktorsritgerð“ og gefur með orða-
laginu í skyn að ritgerðin sé á ein-
hvern hátt öðruvísi en aðrar sam-
bærilegar ritgerðir. Og ef ekki væri
fyrir orð ráðherrans, Jóns bróður
Bjargar, er eins og Ágúst hefði ekki
lagt trúnað á þessa frétt. Ágúst talar
því niður til Bjargar, það er eins og
hann hafi verið vantrúaður á þetta
bauk hennar í París og honum þykir
vissara að tilgreina strax í upphafi
áreiðanlegan heimildarmann fyrir
því að Björg hafi í raun varið ritgerð-
ina.
Björg hafði ráðist til inngöngu á
svið sem karlar höfðu einir haft til
umráða og það endurspeglast í rit-
dómi Ágústar. Björg var fyrsta ís-
lenska fræðikonan til að mæta vantrú
af þessu tagi en ekki sú síðasta.
Ágúst rekur allítarlega efni ritgerð-
arinnar, en leggur ekki dóm á hana
að öðru leyti en því að segja að hún sé
ljóst og skilmerkilega skrifuð. Hann
endar umfjöllun sína á að þakka Par-
ísarháskóla fyrir að veita Björgu
doktorsnafnbótina og er eins og skól-
inn hafi með því unnið eitthvert gust-
ukaverk. Að endingu segir Ágúst að:
„það mun í sögur fært, þótt síðar
verði að fyrsti Íslendingurinn, sem
„dispúteraði“ þar, hafi verið – kona“.
Fyrirbærið „kona“ er algjört nýmæli
á fræðasviðinu.
Afrek Bjargar vakti meiri hrifn-
ingu annars staðar í íslensku sam-
félagi og norðan úr Laxárdal í Þing-
eyjarsýslu sendi skáldkonan Hulda
Björgu þetta kvæði:
Sittu heil við Svartaskóla,
Sæmundar brúð.
Frægð þín sendir „heim til Hóla“
hátíðaskrúð.
Björg Caritas, bók þín kom
sem Aþena ung
gladdi, þó af viti hún væri
í vögunum þung.
Komdu sjálf, er sólin gyllir
loft og lagarbrand
en Mjöll og Drífa kveðja okkar
kæra Norðurland.
Björg og Sigfús skömmu eftir að þau giftu sig og hófu vinnu við Íslensk-danska
orðabók en þáttur Bjargar í því stórvirki er stærri en almennt hefur verið talið.
Bókin Björg – Ævisaga Bjargar C. Þor-
láksson, eftir Sigríði Dúnu Kristmunds-
dóttur kemur út hjá JPV útgáfu. Bókin
er 403 bls. að lengd.
Sölusýning -
sölusýning
á nýjum og gömlum, handhnýttum austurlenskum
gæðateppum á Grand Hóteli við Sigtún
gsm 861 4883
Ný sending af teppum
á mjög góðu verði
10%
staðgreiðsluafsláttur
Í dag, sunnudag 11. nóv. kl. 13-19