Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 1993, Blaðsíða 83

Náttúrufræðingurinn - 1993, Blaðsíða 83
hafa meðal margra annarra rakið nokkuð gossögu Dyngjufjalla. Gos- sprungurnar fylgja ýmist hringsprungu- kerfum ketilsiganna eða meginstefnu sprungureinarinnar. Hún liggur um vestanverða Öskju og þaðan til suð- vesturs um Gígöldur (1. mynd a). Þriðja megineldstöðin í útjaðri kort- lagða svæðisins er Kverkfjallaþyrping- in. Sigurður Þórarinsson o.fl. (1973) og Kristján Sæmundsson (1982) lýsa helstu einkennum hennar, en Kverk- fjöll eru mjög stór og þróuð eldkeila með samsettri öskjumyndun. Hún hefur að öðru leyti lítið verið rannsökuð, nema þá allra síðustu árin, meðal annars af vísindamönnum Norrænu eldfjallastöðvarinnar (R. Karhunen 1988). Kverkfjallarani (1. mynd c) liggur á sprungurein hennar. Kristján Sæmundsson (1979) gefur gossprungu- kerfi KverkQallaeldstöðvarinnar mjög víðáttumikla útbreiðslu norður eftir MöðrudalsQallgörðum. Eldvirkni hefur verið þar mjög mikil bæði á síðasta jökulskeiði og nútima. Sjálfur Kverk- fjallarani er byggður upp úr samsíða kubba- og bólstrabergshryggjum sem stefna 35° austan við norður. Þeir eru allir sundurskornir af gossprungum og misgengjum. Lægðir eru flestar hraun- fylltar og víða er yfirborðið þakið gjalli og gjósku. Nokkurrar tilhneigingar verður vart í þá átt að gossprungurnar geisli út frá Kverkfjöllum, þannig að þær fái norðlægari stefnu vestan til í rananum en stefni meira til austurs í austurjaðri hans. Gosefnin á sprungureinum þessara megineldstöðva eru yfirgnæfandi þóleiítbasalt (Sveinn Jakobsson 1979) og hraunin eru oft mjög þunnfljótandi. Samt sem áður fínnast dæmi um súrt berg, a.m.k. bæði í Kverkfjöllum og Dyngjufjöllum. Líparítmolar finnast í jökulruðningnum framan við Kverk- jökul og Öskjugosið 1875 sannaði, svo ekki verður um villst, tilvist súrrar bergkviku í Dyngjuíjöllum. Ennfremur eru háhitasvæði fylgifiskar þessara megineldstöðva. DYNGJUR OG STAPAR í næstu grein um hraun og höggun á nútíma verður rætt um þær dyngjur sem myndast hafa eftir lok síðasta jökulskeiðs. Dyngjugos eru þarna ekk- ert nýtt fyrirbæri, heldur hafa þau verið algeng á þessum slóðum og þarna finn- ast bæði dyngjur frá hlýskeiðum og stapar frá jökulskeiðum. Dyngjugos undir jökli myndar svo sem kunnugt er stapa, það er dyngjutopp á móbergs- sökkli. Herðubreið (2. mynd) er einn dæmi- gerðasti stapi sem um getur og hefur hún líklega hlaðist upp þegar jökul- þykkt var nærri hámarki á síðasta jökulskeiði. Meginjökull hefur aldrei skriðið yfir topp hennar .en staðbundnir jöklar hafa myndast þar. Samt sem áður er dyngjugígurinn vel varðveittur. Lík- lega hafa verið fyrir einhver móbergs- fell þar sem Herðubreið hlóðst upp, svo sem í undirstöðu hennar á móts við norðurenda Herðubreiðartagla (1. mynd b). Kistufell (1. mynd a) er annar stapi sem hlaðist hefur upp á síðasta jökul- skeiði. Það er langt í frá að vera jafn reglulegur stapi að uppbyggingu og Herðubreið. Það virðist hafa hlaðist upp við gos á stuttri sprungu, því að á toppi þess mótar fyrir tveim gígum, en auk þess eru ummerki eftir yngri eldvirkni bæði í austur- og suðurhlíðum þess. Þar virðast, séð úr lofti, vera ummerki eftir eldvirkni á nútíma og gæti hrauntaglið vestan undir Kistufelli verið ættað þaðan. Ekki fínnast fleiri reglulegir stapar á kortlagða svæðinu en í Herðubreiðar- töglum fínnast bæði gömul og ný stapa- einkenni. Hæsti hryggur þeirra er 205
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168
Blaðsíða 169
Blaðsíða 170
Blaðsíða 171
Blaðsíða 172
Blaðsíða 173
Blaðsíða 174
Blaðsíða 175
Blaðsíða 176

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.