Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Qupperneq 56

r
Hjalti Hugason, Háskóla íslands
Þróun sjálfstæðrar þjóðkirkju
á öndverðri 20. öld
Umræður um aðskilnað og sjálfstæða þjóðkirkju
á almennu prestastefnunum 1909—1910
í tveimur greinum undir ofangreindri höfuðfyrirsögn hefur verið fjallað um
tilraunir sem gerðar voru hér á landi á tveimur fyrstu áratugum 20. aldar
til að auka sjálfstæði þjóðkirkjunnar. Þar með var lagður hugmyndalegur
grunnur að þeirri kirkjuskipan sem hér ríkir nú þrátt fyrir að hún kæmist
ekki á fyrr í lok aldarinnar eða með þjóðkirkjulögunum sem tóku gildi í
ársbyrjun 1998. Samkvæmt þeim er hér við lýði sérstæð kirkjuskipan en hér
starfar sjálfstæð þjóðkirkja í stjórnarskrárbundnum tengslum við ríkisvaldið.
Þetta er fyrirkomulag sem stendur mitt á milli ríkis-/þjóðkirkjuskipanar af
því tagi sem fram kom á 19. öld og þeirra fríkirkna sem víðast starfa nú.
Það sem einkum einkennir evangelísk-lúthersku þjóðkirkjuna hér á landi
er að hún nýtur meiri sjálfsstjórnar en hefðbundnar ríkis-/þjóðkirkjur sem
veldur skyldleika hennar við fríkirkjur. Hún nýtur hins vegar stuðnings
ríkisvaldsins umfram önnur trúfélög í landinu, sem og umfram það sem
víðast tíðkast um kirkjur nú á tímum. ítarlegar er fjallað um þessa stöðu
þjóðkirkjunnar í inngangi greinarinnar Þróun sjálfstœðrarþjóðkirkju á 20. öld
— Fyrstu tilraunir til að koma á kirkjuþingi á Islandi sem birtist í þarsíðasta
hefti þessarar ritraðar.1
Með nefndri grein og nokkurum sem fylgja í kjölfarið er að því stefnt
að kanna þróun og framvindu hugmyndarinnar um sjálfstæða þjóðkirkju
frá upphafi en einkum frá því tillögur svokallaðrar Kirkjumálanefndar sem
starfaði 1904-1906 komu fram og til andláts Þórhalls Bjarnarsonar (f.
1855) biskups 1916. Eftir það tímabil kom stofnun kirkjuþings ekki að
nýju til kasta Alþingis fyrr en aldarfjórðungi síðar (1941).2
Um aldamótin 1900 stóð yfir áköf umræða um hvaða fyrirkomulag
kirkjumála skyldi leysa ríkiskirkju fyrri alda af hólmi. Var þar einkum tekist
1 Hjalti Hugason 2010.
2 Magnús Jónsson 1952: 114. Bjarni Sigurðsson 1986: 292.
54