Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Qupperneq 58

í lokasamantekt greinanna í heild er stefnt að því að greina nokkra þætti í
umræðu um samband ríkis og kirkju nú á dögum í sögulegu ljósi
Þessi greinaflokkur er hluti af rannsóknarverkefni sem undirritaður hefur
unnið að með nokkrum hléum frá því skömmu eftir síðustu aldamót og
ber heitið Þróun trúfrelsis, þjóðkirkju og sambands ríkis og kirkju d Islandi
1874—1997. Hefur þegar verið birtur fjöldi greina einkum um trúfrelsi
og þjóðkirkjuskipan í tengslum við stjórnarskrána frá 1874. Um fyrri
rannsóknir og stöðu þekkingar á þessu sviði vísast annars til inngangs að
greinaflokknum í heild.4
Almenna prestastefnan 1909
Þórhallur Bjarnarson var skipaður biskup yfir Islandi 19. september 1908
og vígður til embættisins 4. október um haustið. Hann var þá þegar hand-
genginn embættinu en hann hafði verið skrifari Péturs biskups Péturssonar
(1808-1891) árin 1889-1891 og aðstoðarmaður Hallgríms Sveinssonar
eftirmanns hans síðasta ár hans í embætti (1907-1908) meðfram störfum
sínum við Prestaskólann. En hann var „fyrsti kennari“ skólans frá 1885 og
forstöðumaður frá 1894.5 Hann var því frá upphafi albúinn að taka málefni
kirkjunnar traustum tökum.
Það gerði hann meðal annars með því að boða til almennrar prestastefnu
igeneral synodus) með auglýsingu sem dagsett var á sumardaginn fyrsta
1909. Stefnan skyldi hafin á Þingvöllum föstudaginn 2. júlí og standa í þrjá
daga. Jafnframt skyldi árleg prestastefna í Reykjavík falla niður en venjuleg
synódusmál þess í stað tekin fyrir á Þingvalla-stefnunni. Oskaði biskup
eftir að hún gæti orðið sem best sótt.6 Um svipað leyti ritaði Þórhallur
próföstum á svæðinu frá Snæfellsnessprófastdæmi norður og austur um land
til Vestur-Skaftafellsprófastdæmis og gat þess að „gleðiefni væri það og góðs
viti fyrir kristni vora“ ef prestar er í þessum landshlutum byggju sæju sér
fært að sækja stefnuna. Bað hann prófasta að „bera þær óskir og vonir til
prestanna“ í prófastdæmum sínum.7
4 Hjalti Hugason 2010: 73-82.
5 Gunnlaugur Haraldsson 2002: 921-922.
6 Þórhallur Bjarnarson 1909: 97. Forsenda þess að prestastefnan gat farið fram á Þingvöllum var að
um þetta leyti stóð þar skáli sá, Mikliskáli, sem reistur var í tilefni af konungskomunni 1907 og
vildi stefnan að hann stæði áfram til almennra fundarhalda og mannfagnaða. Þórhallur Bjarnarson
1909: 97. Prestastefnan 1909: 149. Prestastefnan á Þingvelli 1909: 166. Sjá Sigurður Stefánsson
2009: 109-110. Helgi Skúli Kjartansson 2003: 60-61.
7 Bisk. til prófasta í téðum prófastdæmum 30.4.1909. ÞÍ. Bps CIII: 77.
56