Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Blaðsíða 64

Hvaða rétt getur slíkt félag, sem ekki vill leggja sem þessu svarar á sig fyrir
mál sín, haft til að njóta „styrks og verndar“ þjóðfélagsins?35
Einar var því sýnu ákafari baráttumaður en Sigurður fyrir að kirkjan
axlaði fulla ábyrgð í umræðum um framtíðarskipan sína. Hans naut þó
ekki lengi við úr þessu en hann var farinn að heilsu og lést skömmu eftir
Þingvallastefnuna.
Upp úr þessum jarðvegi spratt prestastefnan 1909. Það sýna framsöguer-
indi Böðvars Bjarnasonar um aðskilnað ríkis og kirkju og erindi Sigurðar
P. Sívertsen um kirkjuþing en þessi umfjöllunarefni voru greinilega valin
með tilliti til þeirrar umræðu sem hér var rakin.36 Auk þess var aðskilnaðar-
málið brýnt um þessar mundir vegna þingsályktunartillögu Jóns Jónssonar
(1871-1960) bónda á Hvanná og alþm. Norðmýlinga frá því fyrr á árinu
1909 þess efnis að Alþingi skoraði á landsstjórnina að leggja fyrir næsta
þing frumvarp til laga um aðskilnað ríkis og kirkju.37 Helstu rök Jóns fyrir
aðskilnaði voru að nýtt fyrirkomulag á launagreiðslum til presta samkvæmt
lögum frá 1907 hefði treyst samband ríkis og kirkju en veikt tengsl presta
og safnaða. Þar átti hann við viðskiptasamband það sem falist hafði í gamla
kerfinu þar sem hluti af tekjum presta kom beint frá sóknarbörnunum
(svokallaðar sóknartekjur). Jafnframt vó gjaldskylda utanþjóðkirkjufólks
til þjóðkirkjunnar þungt í þessu sambandi, sem og almenn deyfð í kirkju-
málum sem kom fram í lélegri kirkjusókn. Taldi Jón aðskilnað njóta mikils
fylgis víða um land.38 Þess má geta að 1909 komu fram tillögur um að
við kirkjuskipan landsins í stjórnarskránni væri aukið ákvæði um að breyta
mætti henni með lögum. Slíkt ákvæði auðveldaði ekki aðeins breytingar
heldur einnig afnám þjóðkirkjuskipanarinnar. Var stjórnarskránni breytt í
þessa veru 1915.39
í nefndaráliti á vegum neðri deildar þingsins var talið að talsverður
meirihluti þjóðarinnar væri fylgjandi aðskilnaði en gagnstæðs sjónarmiðs
hefði lítið gætt á þingmálafundum. Nefndin benti auk þess á að þar sem
trúfrelsi ríkti í landinu og að Alþingi hefði allt löggjafarvald yfir kirkjunni
og málefnum hennar gætu menn sem henni væru andstæðir ráðið úrslitum
í málum hennar. Slíkt ókirkjulegt löggjafarvald var talið skerða andlegt frelsi
35 Einar Þórðarson 1909: 195-196.
36 Prestastefnan 1909: 146.
37 Alþingistíðindi 1909(A): 304.
38 Alþingistíðindi 1909(B:II); 1874-1878.
39 Hjalti Hugason án árt.: 14-18.
62