Ritröð Guðfræðistofnunar - 01.09.2011, Blaðsíða 98

f þessari grein langar mig að skoða guðfræðilegar hugmyndir Sayyid
Qutb með sérstöku tilliti til viðhorfa hans til réttlætis og hvernig eigi að
innleiða réttlátt samfélag. í því sambandi vil ég velta fyrir mér tengslum
trúfrelsis og umburðarlyndis og að hversu miklu leyti guðfræðingar og
aðrir fræðimenn eiga og geta brugðist við svipuðum hugmyndum og þeim
sem Qutb hafði á lofti. Eiga hugmyndir Qutb, í nafni trúfrelsis, fullan rétt
á sér? Eigum við ekki að sýna umburðarlyndi gagnvart öllum trúarhug-
myndum og jafnvel sérstaklega þeim sem við erum ekki sammála? Hver
eru mörk umburðarlyndis í nútímanum og þá sérstaklega í garð róttækra
hreyfinga? Þetta er sannarlega erfið og ögrandi spurning. Að hversu miklu
leyti hefur pólítísk rétthugsun, þ.e. „political correctness“, og umræðan
um fjölmenningarsamfélagið villt okkur sýn? Ef við setjum fram verðuga
gagnrýni á hugmyndir sem koma úr öðrum trúarhefðum eða úr öðrum
menningarsvæðum gengur það þá á skjön við áherslur okkar á virðingu fyrir
náunganum og því að viðhalda opnu og frjálsu samfélagi þar sem allir og
allar hugmyndir geta notið sín?
Það er einmitt í nafni umbyrðarlyndis og trúfrelsis að ég tel nauðsynlegt
að spyrna við hugmyndum á borð við þær sem Qutb hafði á lofti. Það eru
margvíslegar ástæður fyrir því. Ein mikilvægasta ástæðan og sú sem er líklegust
til árangurs er að túlkun Qutbs á íslam stangast á við grundvallarviðmið
trúarinnar og túlkunarsögu hennar síðustu 1400 árin. Með því að skoða
guðfræði Qutbs sést berlega að þó svo að áætlunin hjá honum sé að fram-
kvæma vilja Guðs í þessum heimi þá er hann að setja á hvolf hinn hefðbundna
mannskilning íslams og hinn hefðbundna skilning trúarinnar á sambandi
einstaklingsins við Guð. í nafni trúarinnar ætlar hann að veita nokkrum
einstaklingum ofurvald — þeir verða nánast ofurmenni (í anda ofurhetju
Nietzsches) - sem eiga að vera í því hlutverki að dæma aðra menn og meta
hreinleika hjarta þeirra. Þessir aðilar eiga að vera færir um að meta hver sé
trúaður og hver sé trúlaus. En Kóraninn og öll hefðin leggur þvert á móti
ríka áherslu á það að allt slíkt sé einungis í verkahring Dómarans, þ.e. Guðs.
Hugmyndir Qutbs eru því andstæðar trúnni og vinna beinlínis gegn henni.
Vissulega er auðvelt að benda á annmarka íslamista. Eins og við vitum
öll vilja þeir gjarnan beita ofbeldi og veigra sér ekki við því að stunda
hryðjuverkastarfsemi til að ná fram áætlunum sínum. Vitaskuld er hægt
að vera á móti því. En hvað með hugmyndafræðina og guðfræði þessara
samtaka? Er hægt að vera á móti henni? Hvernig ímynda þessi samtök sér
samband manns og Guðs? Er þar eitthvað fallegt og gott sem við getum
%