Saga - 2017, Síða 222

hafa verið langfyrirferðarmest í sagnfræðiritun um þetta tímabil, a.m.k.
tímabilið eftir seinna stríð. Það hefði væntanlega getað verið flókið mál að
víkja frá þessari nálgun og jafnvel falið í sér ákveðnar tilraunir í sagn -
fræðilegri aðferðafræði sem Saga Íslands XI tekur ekki að sér.
kaflinn einkennist á vissan hátt af því að vikið er að fjölmörgum öðrum
þemum en stjórnmála- og efnahagssögu en þunginn í frásögninni liggur
ekki í þeim. Þrátt fyrir að stjórnmála- og efnahagssaga séu meginefni kaflans
er einnig fjallað um aðra þætti. Mótun velferðarsamfélags og almannatrygg-
ingum eru t.d. gerð ágæt skil. Hér er einnig tekið á þróun í átt að opnara
samfélagi og meiri fjölbreytileika og má þar nefna mjög áhugaverða umfjöll-
un um komu flóttafólks til landsins sem séð er í gegnum mál Frakkans
Gervasoni sem sótti um hæli sem pólitískur flóttamaður árið 1980.
Það er þó ekki síður fróðlegt að skoða kaflann út frá öðrum málum sem
sagnfræðingar hafa sett á oddinn síðustu áratugi. Er hér tilhneiging til að
rita snurðulitla sögu um almenna vegferð í átt til frelsis og framfara eða er
gagnrýnið sjónarhorn viðhaft? Þótt gengið sé út frá nokkuð hefðbundnu
sjónarhorni í kaflanum og sögulegri „kanónu“ komið til skila er höfundur
einnig óhræddur að takast á við ögrandi viðfangsefni. Saga Íslands XI kemur
á vissan hátt á óvart að þessu leyti. Þar má sérstaklega hafa í huga að höf-
undur er í þeirri stöðu að vera meðal fyrstu sagnfræðinga sem fá það verk-
efni að fjalla um sviptingar í íslensku þjóðfélagi eftir árið 2000 í formi yfir-
litssögu. Pétur Hrafn tekur að mínu mati afar vel á þessum málum. Hér er
ekkert dregið undan heldur greint skilmerkilega og refjalaust frá og komist
að kjarna málsins. Umbyltingin á fjármálakerfi landsmanna er vandlega
skoðuð og rætt hvernig þjóðernisleg viðhorf höfðu áhrif á að það var „slegin
skjaldborg um viðskiptalíkanið“ (bls. 241). Þá má nefna umdeilda ákvörðun
um stuðningsyfirlýsingu Íslands við innrásina í Írak árið 2003 og aukinheld-
ur er að finna afar flókna töflu yfir „krosseignatengsl nokkurra kaupsýslu-
manna á Íslandi 2007−2008“ (bls. 243).
Mér finnst þessi kafli raunar vera með þeim allra athyglisverðustu í bók-
inni. Hann er hlaðinn eldfimum málefnum sem hafa valdið hörðum deilum
í samfélaginu og sum einnig komið Íslandi á kortið á alþjóðavísu með þeim
hætti sem þjóðin hefur ekki endilega verið stolt af. Ætla má að ekki hafi
verið auðvelt að fjalla um það allt eða koma í skýran og skipulegan búning.
Þannig er þetta saga af vegferð þjóðarinnar í átt til hagsældar og að því
leyti er hún framfarasaga. En hún er alls engin framfarasaga hvað varðar t.d.
siðferði þjóðarinnar eða hollustu við hugsjónir sínar um frið og andúð á
stríðsrekstri (sjá bls. 249). Þá er hún víða mjög skilmerkileg í mati á kostum
og löstum íslensks þjóðfélagskerfis. Þannig má t.d. finna, á bls. 214, úttekt á
íslenska velferðarkerfinu þar sem lágar bætur til atvinnulausra, barna eða
aldraðra eru tengdar við „rótgróna andúð á bótaþegum og félagslegri
aðstoð sem hafði verið við lýði á landinu öldum saman“. Þetta er kannski
ritdómar220
Saga vor 2017.qxp_Saga haust 2004 - NOTA 18.5.2017 11:01 Page 220