Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 67

Íslömsk heimspeki og vestræn hugmyndasaga 67
Ziai gagnrýnir einnig fyrri fræðimenn fyrir að leggja ofuráherslu á dulspekina í
hugsun Suhrawardis, sem hafi orðið til þess að heimspekilegum forsendum hennar
hafi ekki verið gefinn nægur gaumur. Til þess að skilja dulspeki Suhrawardis verði,
telur Ziai, að skoða hvernig hún hvílir á kerfisbundinni heimspeki. Í meirihluta
verka sinna hafi Suhrawardi fjallað um kerfisbundna heimspeki, og einmitt sett
sjálfan sig í samhengi við fyrirrennara á borð við Ibn Sina og samtímamanninn
al-Baghdadi (1162–1231) til þess að meitla eigin kenningu. Til að afmarka afstöðu
sína sótti hann annars vegar í auðugan heimspekiarf fornaldar, umfram allt í hina
pýþagórísk-nýplatonsku hreyfingu, hins vegar í dulræna reynslu.81
Í inngangi að þýðingu sinni á verki Suhrawardis, Hayakal al-Nur (Lögun
ljóssins), gerir Tosun Bayrak (1926–2018) greinarmun á dulrænni heimspeki og
heimspeki súfismans. Að hans dómi er uppljómunarheimspeki dæmi um dulræna
heimspeki: hugmyndakerfi sem gefur sér að þekkingu megi öðlast með innblæstri
og opinberun, og rannsakar slíka leyndardóma á heimspekilegan hátt. Á hinn
bóginn heldur Bayrak því fram að Suhrawardi sé frekar súfískur heimspekingur
þar sem slóðin sem hann fetaði stefndi fremur að lífsmáta en fræðimennsku. Að
hans sögn rannsakar Suhrawardi gildi hugsunarinnar og orsakir tilvistar okkar.82
Með þessu gengur Bayrak í berhögg við flestar túlkanir. Það verður þó að skoða
í því ljósi að inngangur hans er að einu af súfískari ritum Suhrawardis, þar sem
alloft er vitnað í Kóraninn og heimspekilegar röksemdafærslur eru í knappara lagi.
Suhrawardi kýs þar heldur að setja fram heimspekikenningar sínar en að færa rök
fyrir þeim.83 Þannig fer það eftir því hvaða þáttur í höfundarverki Suhrawardis
þykir mikilvægastur hver kjarninn virðist vera í hugsun hans – hið súfíska eða hið
heimspekilega. En dulspekina er að finna í hvoru tveggja.
Enda þótt deila mætti um að hversu miklu leyti megi líta á fullmótaða heim-
speki Suhrawardis sem aristótelíska leiðir það ekki til spurningarinnar um hvort
hann hafi verið heimspekingur eða dulspekingur. Langflestur túlkendur eru sam-
mála um að Suhrawardi hafi verið heimspekilegur dulspekingur – eða þá heim-
spekingur dulspekinnar. Sú er einnig raunin með Corbin enda þótt hann nefni
guðspeki það sem aðrir kalla dulspekilega heimspeki. En spurninguna um hversu
heimspekileg íslömsk uppljómunarheimspeki geti talist er að finna í jafnvel ná-
kvæmustu útleggingum á verkum Suhrawardis.
Ætlun Suhrawardis mætti lýsa sem þriðju heimspekilegu samræmingunni.
Alex ander af Afródísías samræmdi texta Aristótelesar innbyrðis og bjó til ótví-
ræðari útgáfu af honum. Ammoníus samræmdi Aristóteles og Platon á máli
nýplatonismans.84 Samræming Suhrawardis, sú þriðja í röðinni, væri þá milli
Qutb al-Din al Shirazi and the illuminationist tradition in Islamic philosophy (Cambridge, MA:
Harvard centre for Middle Eastern studies, 1992); John Walbridge, The leaven of the Ancients,
appendix 1; John Walbridge, The Wisdom of the Mystic East, 13 o.áfr. og 85 o.áfr.
81 Hossein Ziai, Knowledge and Illumination, 7 o.áfr.; John Walbridge, The leaven of the Ancients.
82 Tosun Bayrak, „Interpreter’s introduction“ í Suhrawardi, Hayakal al-Nur.
83 Hayakal al-Nur er áhugaverður texti fyrir þær sakir að í honum tengir Suhrawardi súfískar frá-
sagnir við heimspekileg skrif sín. Hver hluti heimspekikerfis hans er dreginn fram og útskýrður
í Hayakal al-Nur og í hvert skipti settur í samhengi við bæði Kóraninn og trúarhefðina, sem og
heimspekihefðina og hugtakanotkunina.
84 Um fyrstu tvær samþættingarnar, sjá Robert Winovsky, „Avicenna and the Avicennian tradition“,
Hugur 2019-Overrides.indd 67 21-Oct-19 10:47:05