Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 73

Kennisetning Plótinosar um efnið sem frumbölið í Níund I.8 (51) 73
of Matter and the Soul in Plotinus’ Conception of Human Evil“ árið 19699
hefur Denis O’Brien verið ötull talsmaður þess sjónarmiðs að efnið sé vissulega
framleitt og nánar til tekið framleitt af lægsta stigi sálarinnar.10 Þrátt fyrir nokkur
andmæli, tel ég að röksemdir hans varðandi uppruna efnisins séu sannfærandi.11
Alltént skiptir ekki höfuðmáli fyrir efni þessarar greinar hvort efnið sé afsprengi
sálarinnar eða einhvers annars. Hins vegar er mikilvægt að það skuli vera framleitt
af hinu Góða, fremur en að það sé til staðar óháð því.
Hvernig lítur þá þessi vandi hins slæma út frá plótinsku sjónarhorni? Orsök
alls er hið Eina (hið Góða). Í „Um það sem er vísvitandi og vilja hins Eina“
(VI.8.), sem frá heimspekilegu sjónarhorni hlýtur að teljast meðal áhugaverðustu
ritgerða Plótinosar, færir hann rök fyrir því að ef við gætum hugsað eða orðað
þessa frumorsök, sem viðurkennast verður að við getum í raun ekki, þá myndum
við hugsa og segja að ekkert setji vilja hins Eina neinar skorður. Í þessum skiln-
ingi má segja að það sé almáttugt. Staða mála er þá ekki svo frábrugðin þeirri
sem við sjáum í eingyðistrú, hvort sem það er kristindómur eða eitthvað annað.
Öllu er komið til leiðar af óaðfinnanlegri orsök og ekkert stendur í vegi fyrir
henni. Samt þurfum við að horfast í augu við margar staðreyndir um sjúkdóma,
fátækt, sársauka, nauð og síðast en ekki síst lesti, sem gegnsýra reynslu okkar
og nærumhverfi. Hvernig má þetta vera? Svarið sem Plótinos veitir í ritgerðinni
okkar, „Hvað eru mein og hvaðan koma þau?“, er á þá leið að þegar allt kemur
til alls liggi sökin hjá efninu.12 En efnið, samkvæmt þeirri greinargerð sem hér
er til skoðunar, er framleitt af hinu Góða. Það lítur því út fyrir að hið Góða geri
eitthvað slæmt, sem virðist fráleitt. Ekki bætir úr skák að sökudólgnum, efninu,
er lýst sem einhverju viljalausu og óvirku og raunar óraunverulegu. Hvernig gæti
eitthvað slíkt verið valdur nokkurs?
Mótbárur Próklosar
Meira en öld eftir dauða Plótinosar réðst Próklos harkalega á hugmyndir hans
um slæmsku í ritinu Um tilvist böls (De malorum subsistentia), þar sem hann setur
fram mótbárur af þeim toga sem ég hef vikið að hér og meira til.13 Aftur á móti
9 O’Brien, 1969.
10 Síðan þá hefur O’Brien af miklum móð varið og útlistað skoðun sína um efnið sem framleiddu af
lægsta stigi heimssálarinnar í fjölda útgefinna verka: hér vísa ég aðeins til O’Brien 1971, 1996, 1999
og nýjustu skrifa hans, 2011A, 2011B og 2012. Til eru ýmis fleiri.
11 Af andmælendum má nefna Hans-Rudolph Schwyzer (1973), sem taldi að fyrir Plótinosi sé
efnið óframleitt; Kevin Corrigan (1986), sem færir rök fyrir margfaldri framleiðslu efnis; Jean-
Marc Narbonne (2007), sem heldur því fram að skynjanlegt efni sé framleitt úr huglægu efni, og
John Phillips (2009), sem O’Brien svarar í síðustu þremur greinum sínum sem taldar eru upp í
heimild askránni.
12 Ögn eldri ritgerð, „Um guðlega forsjá“ (III. 2. [47] og III.3 [48]), gæti bent til þess að Plótinos
veiti í raun þau stóísku svör sem ég kallaði líka þau kristnu: hið meinta böl er ekki slæmt eftir
allt saman og það munum við sjá ef við tileinkum okkur víðara sjónarhorn á alheiminn; í öðru
lagi, þá er hið slæma afleiðing af mannlegum brestum sem tengjast valfrelsi okkar, sbr. heilagan
Ágústínus, De Ordine 1.1.1–1.2.3 og De libero arbitrio, einkum 1. bók. Hvernig samræma megi þessi
sjónarmið með því að fullyrða að efnið sé rót hins bölsins mun ég ekki ræða hér.
13 Allmargir fræðitextar hafa verið ritaðir um mótbárur Próklosar. Eftirfarandi hafa reynst mér hvað
Hugur 2019-Overrides.indd 73 21-Oct-19 10:47:05