Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 131

Hvað er þöggun? 131
tónleikum. Tilgátan er fremur sú að tjáning geti verið þögguð niður að því leyti
að hún sé af nauðsyn ófær um að hafa þann áhrifamátt sem til stendur. Tilraun
til tjáningar getur aldrei tjáð í raun það sem henni er ætlað að tjá. En fljótt á
litið er þessi hugmynd svolítið furðuleg. Er til þöggun sem felst bara í skertum
áhrifamætti orðanna en ekki í því að komið sé í veg fyrir að orðin séu sögð? Hafa
orðin sjálf ekki merkingu og bera þau þá ekki áhrifamátt sinn í sjálfum sér? Ef
það er tilfellið er frekar erfitt að skilja í hverju þessi tegund þöggunar getur falist.
Í þessari grein færi ég rök fyrir tiltekinni kenningu um þöggun af þessu tagi.
Vert er að benda á að þótt klám sem viðfangsefni sé lagt til hliðar, þá er þöggun
ljóslega áhugaverð í sjálfri sér og skýtur líklega upp kollinum í alls konar kringum-
stæðum og félagslegum hópum. Vel má vera að kerfislægur rasismi, svo dæmi
sé tekið, felist að hluta til í því að tilteknar málgjörðir (e. speech acts) tiltekinna
kynþáttaðra hópa (e. racialized groups) séu þaggaðar niður.1 Almennt séð kann
undirokun lægri stétta í gefnu þjóðfélagi – leiguliðar, þrælar, hinir ósnertanlegu,
verkamenn, fólk í hjálendum eða nýlendum, o.s.frv. – einnig að felast sumpart í
því að tjáning þeirra sé þögguð niður með svipuðu móti.
Þessi grein er því tilraun til að þróa og færa rök fyrir kenningu um þöggun sem
slíka, óháð því hvort og þá hvernig hennar sér stað í sögu eða nútíma. Lauslega
áætlað má greina tvo meginstrauma í rannsóknum heimspekinga í þessum efn-
um. Annars vegar hafa Rae Langton (1993) og Jennifer Hornsby (1995) sett fram
kenningu sem byggir á venjuhyggju í anda J.L. Austin (e. Austinian conventional-
ism) um eðli málgjörða og unnið mikið brautryðjendastarf. Hins vegar, og nokkru
síðar, hefur Ishani Maitra (2009) leitt að því rök að ætlunarhyggja úr smiðju Pauls
Grice (e. Gricean intentionalism) sé betur í stakk búin til að fanga eðli þöggun-
ar. Ég færi rök fyrir því að þótt tillögur Maitra kveiki mikilsvert skilningsljós,
þá sé hvorug kenninganna alls kostar rétt. Nánar tiltekið veitir lýsing Maitra á
gangverki mannlegra samskipta mun betri innsýn í það hvernig kerfislægur galli
eða löskun gangverksins geti verðskuldað heitið „þöggun“. Samt sem áður gæti
reynst erfitt út frá kenningu hennar að útskýra þöggun til fullnustu, vegna þess
að fyrirbærið sem Langton og Hornsby höfðu upprunalega í huga átti að vera
þess eðlis að tiltekinn tjáningarmáti væri þolendunum gjörsamlega ófær með öllu.
Hugmyndin var sú að ekkert það sem mælandinn gæti aðhafst fengi mögulega
flokkast, til dæmis, sem höfnun.
Í þessari grein útskýri ég kenningarnar tvær í stuttu máli og lýsi svo nánar því
sem kenningasmiðina greinir á um. Frumspekilega undirstöðu ætlunarhyggjunn-
ar fremur en venjuhyggjunnar tel ég um margt traustari og því er ekki úr vegi að
kanna hvort dytta megi að henni svo hún geti gagnast okkur við að skilja upp-
runalega hugmynd Langton og Hornsby. Í lok greinarinnar leiði ég rök að því að
kenningar heimspekinga og sálfræðinga um dulin viðhorf og hinn brotakennda
1 Sally Haslanger (2000) skilgreinir „kynþáttaða“ félagslega hópa í grófum dráttum sem hópa þar
sem félagsleg staða einstaklinganna ýmist batnar eða versnar á grundvelli skynjaðra eða ímynd-
aðra líkamlegra eiginleika. Ennfremur sé það viðtekin hugmynd í samfélaginu að téðir eiginleikar
gefi til kynna sameiginlegt ætterni þeirra sem hópnum tilheyra.
Hugur 2019-Overrides.indd 131 21-Oct-19 10:47:09