Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 125

Thoreau og landslagsvísindi 125
leggur til menningarbundna greiningu á hugtökum um rými, stað og landslag,
við nýjar hugmyndir í vísindum. Þannig fundum við hugsmíðinni um landslag
kjölfestu í vistfræðilegum kenningum um skynjun, einkum í hugtakinu um af-
fordance. Þetta hugtak varðar þau mögulegu tengsl sem umhverfið leggur til og
byggja frekar á ferlum en einstaka hlutum, og sem gera okkur fært að skilja sam-
band líkamans við skynjun á því rými sem umlykur hann. Okkar markmið er að
finna yfirgripsmeiri skilgreiningu sem nær bæði yfir heilsu og landslag, sem hægt
væri að nota í menningartengdum fræðum en einnig í arkitektúr, landafræði og
öðrum greinum vísinda sem fjalla um þátttöku í rými.
Menatti og ég skiljum landslag sem gagnvirkni á milli menningarlegra og nátt-
úrulegra ferla, og heilsu sem gagnvirka hæfni þar sem taka verður félagslegar
kringumstæður með í reikninginn. Ef við beinum athyglinni að félagslegum skil-
yrðum heilsu, þá velta þau að verulegu leyti á öðrum sviðum en þeim sem varða
heilbrigði: þáttum í umhverfinu, menntastefnu, skipulagsmálum, o.s.frv. En til að
forðast öngstræti umhverfisnauðhyggju verður einnig að taka verklega getu fólks
með í reikninginn og tengja landslagsmótun, sem miðar að bættri lýðheilsu, við
huglægni þeirra gerenda/þolenda sem eiga að njóta góðs af henni. Þannig skilið
má líta á landslag sem sameiginleg gæði sem varða heilsu en ekki einungis fagur-
fræðilega ánægju, og þar með verður það réttlætismál: ekki bara sem minjar sem
beri að varðveita fyrir komandi kynslóðir, heldur einnig sem almenningur sem
núlifandi fólk hefur rétt til að njóta sér til heilsubótar.
Að búa í landslagi
Sé litið á landslag sem menningarlegt og náttúrulegt í senn, hvað geta vísindin þá
sagt um það? Í Stanford-alfræðiorðabókinni um heimspeki má finna spurningu sem
Thoreau fjallaði um í löngu máli: Gæti vísindaleg lýsing á heiminum náð utan
um fjölbreytileika mannlegrar reynslu?5 Staðreyndin er sú að í dagbókunum
segir Thoreau að maður sem helgar sig vísindunum „uppgötvar engan heim þar
sem mannshugurinn með öllum sínum hæfileikum getur átt heima“ (5. september
1851).
Fram á miðja nítjándu öld voru vísindi í Bandaríkjunum hluti af almennri
og sameiginlegri menningu og þar var engin miðstöð fyrir þá sem helguðu sig
vísindum eða miðlæg stofnun sem staðfesti hæfni þeirra sem síðan unnu sem
vísindamenn, oft fyrir utan háskólana. Thoreau var menntaður í Harvard og hann
vann með vísindamönnum við háskóla eins og Louis Agassiz, en orðið scientist
komst ekki í almenna notkun fyrr en eftir dauða Thoreaus árið 1862. Frá því um
1850 höfðu „menn vísindanna“ samt sem áður farið að líta á sig sem sérstakan hóp
sem hafði hlotið menntun í háskólum, og á þessum tíma virtist Thoreau að þeir
greindu menningu vísindanna frá menningu hinna húmanísku fræða. Reyndar
5 Sjá sérstaka grein eftir Rick Anthony Furtak um Henry David Thoreau í Stanford Encyclopedia
of Philosophy, einkum kaflann „Ethics of perception“. Sótt af: https://plato.stanford.edu/archives/
spr2019/entries/thoreau (Þýð.)
Hugur 2019-Overrides.indd 125 21-Oct-19 10:47:09