Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 78

78 Eyjólfur K. Emilsson
Með öðrum orðum er Plótinos að halda því fram að úr því að til eru hlutir –
reyndar hlutirnir á hinu skynjanlega sviði – sem eru að hluta til einkenndir af
slæmleika eins og hann hefur verið skilgreindur, þá hlýtur slæmleiki sem slíkur
einnig að vera til. Eins og O’Meara bendir á23, þá eru rök Plótinosar fyrir þessari
fullyrðingu um tilvist óútþynnts slæmleika, sem birtist í undanfarandi línum,
ósannfærandi. Aftur á móti þarfnast hann ekki þessara raka til að halda fram
tilvist svo hreins slæmleika: hann er þegar, og meira eða minna á sjálfstæðum
forsendum, skuldbundinn tilvist efnisins; efnið eins og hann hugsar sér það ein-
kennist í eðli sínu af öllum þeim neikvæðu afmörkunum sem hann hefur fundið
til að skilgreina slæmleika. Þannig að samsömun hins slæma við efnið er eðlilegt
skref. Ef við samþykkjum að Plótinos stígi þetta skref, verðum við að fallast á
tilvist óútþynnts slæmleika.
Sjálf hugmyndin um óútþynntan slæmleika, sem kennt er um annan tilfallandi
slæmleika, skiptir hins vegar höfuðmáli fyrir kenningu Plótinosar um slæmleika.
Röksemdafærsluna sem ég hef verið að eigna honum má taka saman á eftirfar-
andi hátt: Það sem er slæmt er það sem vantar eiginleikana sem gera eitthvað að
góðum verum og þetta reynist vera það sama og gerir verur að lélegum verum.
Með samsömun slæmleika við efnið er hann þar að auki að segja að til sé stig
neðan við stig lélegra vera, ef svo mætti segja, stig sem er svo lágt að í tilviki þess
er ekki hægt að tala um neina veru yfirhöfuð. Með hliðstæðum hætti gætum
við sagt um mann að hann sé svo vonlaus í öllu sem viðkemur bifvélavirkjun að
hann sé alls enginn bifvélavirki. Ennfremur vill hann meina að þessu grunnstigi
óútþynnts slæmleika sé að kenna um allt annað sem slæmt er.
Efnið/slæmleiki sem orsök slæmleika í líkömum
Er með góðu móti hægt að segja að efnið sé slæmt? Opsomer færir rök fyrir því
að slæmleiki sé í raun og veru sjálfstæður eiginleiki, en efnið hjá Plótinosi, verandi
eiginleikalaust, óvirkt, hrein vöntun eða fjarvera, geti ekki verið slæmt og geti því
ekki verið orsök neins. Hann stillir málinu upp á svofelldan hátt:
En ef efnið er alveg óvirkt og eiginleikalaust – ef það skortir háttsemi og
önnur snotur einkenni – þá er engin ástæða til að kalla það slæmt. Ef það
hefur enga eiginleika, þá getur það ekki haft neina slæma eiginleika. Ef
það gerir ekkert, þá getur það ekki gert neitt rangt.24
Schäfer er næstum því sammála, því hann viðurkennir að efnið sé ekki slæmt í
sjálfu sér, heldur aðeins slæmt í áhrifum sínum.25 Opsomer26 leggur til hugs-
23 O’Meara 1999: 109–110.
24 Opsomer 2007: 180.
25 Aftur á móti greinir Schäfer og Opsomer á svo um munar, að því leyti að sá fyrrnefndi telur að
Plótinos sé heldur ekki þeirrar skoðunar að efnið sé slæmt í sjálfu sér, en því er Opsomer ósam-
mála. Ég er viss um að Opsomer hefur rétt fyrir sér um það.
26 Opsomer 2007: 183.
Hugur 2019-Overrides.indd 78 21-Oct-19 10:47:05