Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 88

88 Eyjólfur K. Emilsson
spurningar: Er sálin sem einhvers er ábótavant ekki bara sál sem er vís til að bresta
dómgreind? Hví ekki einfaldlega að viðurkenna að slík sál er á vissan hátt slæm?
Að segja að þeim sé „ábótavant“, í stað þess að kalla þær „slæmar“, kann að virðast
lítið annað en orðhengilsháttur.
Plótinos kann að eiga í fórum sínum svör við þessari gagnrýni. Í þessu sambandi
þurfum við ekki að hafa of miklar áhyggjur af því í nákvæmlega hverju það felst að
sál sé ábótavant. Óhætt er að gera ráð fyrir að þeim sálum sem líkamnast á jörðu
sé, fyrir líkamninguna, meira ábótavant en sálum stjarnanna eða ólíkömnuðum
sálum. Sú hlýtur að vera skýringin á því að þessar sálir sökkva dýpra og líkamnast
á jörðu. En út af fyrir sig, þ.e. fyrir líkamningu sína eða án tillits til hennar, er ekki
víst að þær séu flæktar í neitt slæmt á borð við dómgreindarbrest né yfirhöfuð
líklegar til slíkrar hegðunar: í því ástandi eru þær ekki aðþrengdar af efninu.
Hvernig gæti Plótinos útskýrt að sumum sálum tekst að frelsa sig á meðan
aðrar sitja fastar í svaðinu? Í grundvallaratriðum er ekkert sem útilokar að sumar
sálir séu „aðþrengdari“ en aðrar. Raunar gefur Plótinos það sjálfur í skyn: „Og
ástríðurnar eru sterkari vegna meiri blöndunar við líkama og ástríður sums fólks
eru sterkari en annars“ (sjá I.8.30–31). Svo haldið sé áfram á þessum nótum, þá ber
ekki að skilja þetta sem svo að líkaminn hafi raunveruleg áhrif á hina skyni gæddu
sál, sumar þeirra meira en aðrar, en vegna hans og á endanum vegna efnisins verð-
ur hin ófrjálsa, skynuga sál fyrir sífelldu áreiti af líkamanum, sumar þeirra meira
en aðrar, með þeirri afleiðingu að sálin verður upptekin af því og kemur ekki auga
á hinn valkostinn, það að snúa sér að sjálfri sér og því sem er fyrir ofan hana.
Við höfum hér sömu aðstæður sem áður var lýst með dæminu af vísindakonunni
aðþrengdu Það fylgdi þeirri samlíkingu að sálarþrengslin hafa ekki í för með sér
neina varanlega breytingu á sálinni. Það að sumir fremur en aðrir líði fyrir slík
þrengsli kann að ráðast af tilviljun eða tilviljunarkenndum aðstæðum eins og hjá
vísindakonunni og snertir ekki eðli sálar þeirra.
Er hið Góða orsök slæmleika?
Efnið er slæmleiki og efnið er framleitt af sálinni, sálin af Huganum og Hugurinn
af hinu Góða; því er efnið, þegar allt kemur til alls, afurð hins Góða; því er hið
Góða orsök slæmleika, sem er óásættanlegt, ef ekki þversögn: annaðhvort er hið
Góða ekki í alvöru hið Góða eða þá að svokallaður „slæmleiki“ sem það orsakar
er ekki alvöru slæmleiki. Þannig rökleiðir Próklos og í kjölfar hans Opsomer.46
Fyrst af öllu mun ég rekja hér í stuttu og gagnorðu máli það sem ég held að hefði
verið svar Plótinosar við þessari ásökun og síðan kanna það í meiri smáatriðum.
Jafnvel þótt satt sé að hið Góða sé hin hinsta orsök efnisins og jafnvel þótt það sé
almennt séð satt að orsakasamband felist í því að orsakir framleiði ímyndir sjálfra
sín, þá er ekki síður satt og byggt inn í kerfið að myndin er ófullkomin eftirmynd
og ávallt ósamstæðari og þar með óæðri en orsök hennar. Úr því að svo er, þá leiðir
af því að til eru stig þar sem líkindin við hið Góða minnka, stig af stigi. Í ljósi þess
46 Sjá Opsomer 2007.
Hugur 2019-Overrides.indd 88 21-Oct-19 10:47:06