Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 79

Kennisetning Plótinosar um efnið sem frumbölið í Níund I.8 (51) 79
unartilraun til að sanna mál sitt: Ímyndum okkur per impossibile að ekki væri til
neitt nema efnið: væri ekki alveg fáránlegt að álíta að þar væri nokkuð slæmt á
ferð? Efnið væri einfaldlega, án þess að gera neinum mein. En er alveg fráleitt að
álíta að efnið, ef einungis það eitt væri til, sé slæmt? Ef við höfum í huga þann
skilning á hinu slæma að það sé slæm, þ.e. léleg, vera, eins og ég hef fært rök fyrir,
þá er alls ekki fáránlegt að halda að efnið sé slæmt í sjálfu sér. Satt er það að efnið
er ekkert sérstaklega slæm eða léleg vera. Það er lægra en svo það geti kallast vera.
Svo við komum aftur að bifvélavirkjanum okkar, til samanburðar: manneskja sem
hefur enga þá hæfileika né aðra kosti sem einkenna bifvélavirkja er ekki slæmur
bifvélavirki heldur hreint enginn bifvélavirki. Samt getum við verið sammála um
að slík manneskja standi fyrir allt sem við tengjum við slæmleika í bifvélavirkja:
hann er svo lélegur bifvélavirki að hann er í raun enginn bifvélavirki, væri freist-
andi að segja. Með hliðstæðri rökleiðslu er efnið ekki bara léleg vera, heldur alls
engin vera, er lægri en svo hvað slæmleika varðar. Hugsunartilraun Opsomers
er aðlaðandi vegna þess að okkur hættir til að halda að gott eða slæmt verði í
öllum tilvikum að vera gott eða slæmt fyrir einhvern eða eitthvað. Góðleikinn og
slæmleikinn sem hér er um að tefla eru þó ekki þess eðlis, jafnvel þótt satt sé að
Plótinos muni færa rök fyrir því að efnið/slæmleiki sé slæmur fyrir aðra hluti eða
í það minnsta ábyrgur fyrir slæmleika í öðrum hlutum. En samt er það svo, að
jafnvel þótt engin tilviljun sé að það sem er slæmt, í þeirri merkingu sem efnið er
slæmt, hafi slæm áhrif á lifandi líkama og sálir, þá tengist auðkenning þess sem
slæmleika ekki beinlínis því að það sé slæmt fyrir eitthvað eða einhvern.
Enn er þó eftir að sjá hvernig efnið, verandi í eðli sínu skortur og án allra
jákvæðra eiginleika, getur haft nokkur áhrif á eitt eða neitt, og sér í lagi hvernig
það getur verið orsök nokkurs slæms. Að vísu segir Plótinos nákvæmlega að efnið
sé „orsök slæmleika“ eða „uppspretta slæmleika“ en af umfjöllun hans fer ekki
á milli mála að hann telur efnið eiga sök á því sem er slæmt annars staðar, að
minnsta kosti í þeirri merkingu að ef ekki væri fyrir efnið, þá væri allt gallalaust.
Sú fullyrðing að efnið sé orsök einhvers kann að virðast skrýtin og ósennileg í
ljósi hinna mörgu neikvæðu eiginleika efnisins, sem er sagt vera eiginleikalaust
og í raun óvirkt.
Mitt stutta svar er á þá leið að efnið gæti verið skýringin á því hvers vegna sumir
hlutir eru eins og þeir eru, án þess að vera virk orsök neins. Sem fyrsta skrefið í þá
átt að útskýra þetta er rétt að skoða stuttlega hugmyndina um „slæmt fyrir ein-
hvern eða eitthvað“. Í ritgerðinni okkar er aðeins minnst á tvennt sem hugsanlega
gæti haft við sig eitthvað sem er slæmt fyrir það og orðið slæmt: lifandi líkama
og sálir. Í annarri ritgerð, „Um frumgæðin og önnur gæði“, þeirri síðustu sem
Plótinos skrifaði (númer 54 á lista Porfyríosar eftir tímaröð) og því mjög nálægt
ritgerðinni okkar í tíma, þá tekur hann skýrt fram að ekkert slæmt geti hent dauða
hluti á borð við stein (I.7.3, 6–8). Samt er rót hins slæma fyrir lifandi líkama fólgin
í líkamlegri náttúru sem slíkri, sem aftur útskýrist af efninu. Plótinos segir okkur
hvers vegna í 4. kafla ritgerðar okkar. Þar segir hann:
Hugur 2019-Overrides.indd 79 21-Oct-19 10:47:06