Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 74

74 Eyjólfur K. Emilsson
nafngreinir hann Plótinos hvergi, af einhverri óþekktri ástæðu, en það er hafið
yfir allan vafa að það er kennisetning hins síðarnefnda sem hann er að agnúast út
í.14 Próklos setur fram ýmsar aðfinnslur en ég mun takmarka umfjöllun mína við
þær þrjár sem að mínu mati eru beittastar. (1) Þótt efnið eigi enga hlutdeild í hinu
Góða, sé raunar sneytt formi, góðleika og veru (eins og Próklos og Plótinos voru
sammála um), er ekki þar með sagt að það sé slæmt; ekki gott er ekki það sama og
slæmt.15 (2) Ef efnið orsakast af hinu Góða og efnið er slæmleiki eins og Plótinos
heldur fram, þá er hið Góða, verandi orsök hins slæma, sjálft slæmt. Próklos flýtir
sér að benda á að þetta sjónarmið sé með öllu óásættanlegt. (Af þessu leiðir meira
að segja, samkvæmt Próklosi, að slæmleiki sé góður að mati Plótinosar, en ég mun
ekki elta ólar við þessa aukamótbáru, því ég tel að hún sé annaðhvort hártogun
eða byggð á augljósum misskilningi.16) Síðan er þriðja vandamálið sem Próklos
ræðir einnig og sem ég hyggst taka fyrir: (3) Plótinos heldur því fram að efnið
sé á einhvern hátt orsök slæmleika í öðrum hlutum: veikinda, fátæktar og lasta í
sálum; um leið heldur hann því fram að efnið sé alveg óvirkt; úr því að efnið er án
eiginleika og óvirkt mætti halda að það geti ekki verið orsök neins.
Próklos er sammála Plótinosi um mörg af grundvallaratriðum málsins: efnið
hefur hið Góða sem sína hinstu orsök og hann er sammála þeirri lýsingu að það sé
„óafmarkað“, „formlaust“, að það „skorti veru“ og svo framvegis. En hann hafnar
því að það sé slæmt. Að mati Próklosar er efnið í sjálfu sér hvorki gott né slæmt
(að þessu leyti er hann að endurvekja afstöðu stóumanna): varla getur það ver-
ið gott þar sem það skortir allt form og er í vissum skilningi ekkert; en það er
nauðsynlegt fyrir smíði alheimsins og það er gott að alheimurinn sé til; í þeim
skilningi er það gott.
Opsomer (2007) telur gagnrýni Próklosar hárrétta: út frá þeirri staðreynd
að eitthvað sé alveg laust við góðleika er ekki hægt að álykta að það sé slæmt:
„ekki gott“ merkir ekki það sama og „slæmt“, vegna þess að það að vera slæmur
(Opsomer notar orðið „evil“) er ákveðinn eiginleiki sem gefur til kynna getuna
til illra verka. Hins vegar orsakar fjarvera ekkert, ekkert getur tekið þátt í henni
né „átt“ hana.17 Hið slæma, aftur á móti, er sjálfstæður eiginleiki og ef efnið er
slæmt, þá hlýtur það sem býr það til líka að vera slæmt, sé farið eftir þeirri frum-
reglu að eðli afleiðingarinnar liggi í orsökinni. En ef efnið er alveg óvirkt og án
eiginleika – ef það skortir háttvísi og aðrar góðar eigindir – þá er engin ástæða
notadrýgstir: Dominic O’Meara (1998), „Evil in Plotinus“, þar sem hann ræðir mótbárur Prók-
losar án þess að taka skýra afstöðu í deilunni. Jan Opsomer (2001) á grein í Phronesis, „Proclus
vs. Plotinus on Matter (De mal. subs. 30-7)“, þar sem hann tekur undir með Próklosi; O’Meara
(2005) er með nýja grein í Festschrift handa Denis O’Brien, „The Metaphysics of Evil in Plotinus“.
Christian Schäfer kemur Plótinosi til varnar í Phronesis árið 2004, en með þeim fórnarkostnaði að
afneita því að efnið sé slæmt sem slíkt. Opsomer leggur aftur gagnrýnið mat á greinar O’Mearas
og Schäfers í Opsomer (2007) og heldur uppi öflugri vörn fyrir sjónarmið Próklosar.
14 De malorum subsistentia er sú síðasta af þremur stuttum ritgerðum, sem saman eru kallaðar Þrjú
smárit (Tria opuscula). Hinar eru Um frelsi (De libertate) og Um forsjónina (De providentia). Þessar
ritgerðir hafa einungis varðveist í latneskri 13. aldar þýðingu Vilhjálms frá Moerbeke. Prýðilega
enska þýðingu er að finna hjá Opsomer og Steel (2003).
15 Sjá einkum Próklos, Tilvist böls 32.
16 Sjá Tilvist böls 31, 18–21.
17 Opsomer 2007: 180.
Hugur 2019-Overrides.indd 74 21-Oct-19 10:47:05