Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 64

64 Klas Grinell
ritum sem höfðu haft svo mikil áhrif á miðaldaheimspeki múslíma – mynduðu
nýjar áskoranir sem aristótelísk eðlisfræði varð að mæta.70
Að lýsa þessu heimspekilega umhverfi að hætti Svantes Nordin þannig, að
„kringumstæður hafi orðið til þess að afbaka arabísku túlkunina á Aristótelesi,
þar eð hún hlaut sterkt nýplatonskt ívaf“, er jafnvel í yfirlitsriti óþarflega mikil
einföldun.71 Þess utan er aðeins hægt að halda slíku fram ef það er sjálfgefið
að Aristóteles og aðrir forngrískir heimspekingar tilheyri vestrænum kanón ein-
göngu og að túlkun á þeim beri að meta í ljósi þess hver þessi kanón er í samtím-
anum. Ef við lítum þess í stað á Aristóteles sem grunnþátt í íslömskum kanón
– sem góð rök eru fyrir að gera – verður heimspeki síðfornaldar ekki aðeins að
hliðarspori sem „afbakar“ túlkunina, heldur sérstök þróun innan heimspekinnar
þar sem hugmyndir eru stöðugt að mótast í gagnrýnu samtali við hinn sögulega
arf.
Rannsóknir á sviði íslamskrar heimspeki: Hver er staða
Suhrawardis innan kanónsins?
Þegar síðari tíma múslímskir heimspekisagnfræðingar lýsa arfi Platons draga
þeir oft fram þrjár ólíkar stefnur. Uppljómunarsinnar myndi mikilvægustu hreyf-
inguna, en þeir séu ekki uppteknir af því sem jarðneskt er og þiggja þess í stað
þekkingu sína á frummyndunum frá ljósgeislum sannleikans. Til dæmis telja þeir
Shaykh Bahai á Indlandi á 17. öld og Jafar Kashfi á 19. öld í Persíu Suhrawardi og
sporgöngumenn hans til þessa fræga straums. Hinar platonsku stefnurnar mynda
stóumenn og aristótelesarsinnar. Um stóuspekinga höfðu íslamskir söguritarar
sérlega óljósar upplýsingar – þeir litu svo á að seinni kynslóðir forngrískra heim-
spekinga hefðu hrakið kenningar þeirra og hafnað þeim. Í augum áðurnefndra
söguritara á meðal múslíma voru aristótelesarsinnar fulltrúar heimspekihefðar
sem væri föst í því jarðneska og áþreifanlega og skorti getu uppljómunarsinna til
að komast undan hinu hversdagslega.72
Þegar hinn mikli 17. aldar heimspekingur Mulla Sadra, sem þróaði heim-
spekikerfi sem var að miklu leyti sprottið úr uppljómunarhefðinni, gagnrýnir
Suhrawardi, lýsir hann þeim skoðunum hans sem hann telur rangar sem stóískum
(al-Riwakiyin) og þeim sem hann telur réttar kennir hann við uppljómunarheim-
speki (Ishrakiyin). Þetta má skilja þannig að túlkanir uppljómunarspekinnar á
Platoni séu álitnar vera sannplatonskar en að þær sem sagðar eru stóískar séu ekki
álitnar vera í anda Platons, en geti ekki heldur talist aristótelískar.73
Mulla Sadra varð lærimeistari hins fræga Isfahan-skóla þar sem uppljóm-
unarheimspekin hefur þróast fram á okkar dag. Á 20. öld var Suhrawardi aftur
70 Charles Schmitt, „Philoponus’ commentary of Aristotle’s Physics in the Sixteenth Century“, í
Philoponus and the rejection of Aristotelian Science.
71 Svante Nordin, Filosofins historia, 176.
72 John Walbridge, The leaven of the Ancients: Suhrawardi and the heritage of the Greeks (Albany:
SUNY Press, 2000), 190 o.áfr.
73 Ibid., 187 o.áfr. Það er svo annað mál að þau sjónarmið sem Mulla Sadra gagnrýnir fyrir að vera
stóísk höfðu fjarska fátt með stóisma að gera.
Hugur 2019-Overrides.indd 64 21-Oct-19 10:47:05