Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 59

Íslömsk heimspeki og vestræn hugmyndasaga 59
styðji þá hugmynd að stöðnun hafi orðið í íslamskri hugsun. Orsaka þessa skorts á
breytingum leitar hann meðal annars í því að munnleg hefð hafi verið hærra skrif-
uð hjá múslímum, meira stigveldi milli kennara og nemenda, í aðskilnaðinum
milli innvígðra og óinnvígðra og valdaskiptingunni í vestri milli páfa og keisara
sem hafi boðið upp á meira svigrúm fyrir skapandi hugsun. Niðurlagsorðin eru:
Sérstaðan sem vestræn vísindi og hugsun smám saman öðlast er talin
eiga rót sína í skipulagi þeirra, þ.e.a.s. þeirri umgjörð, þeim mörkum og
möguleikum sem fólust í háskólakerfinu.51
En ástæða þess að fæstir höfundar heimspekisagna telja að Suhrawardi eigi heima
í frásögnum þeirra er einmitt sú að hann er fulltrúi fyrir umskipti sem verða
innan íslamskrar heimspeki og valda því að hún fjarlægist þær spurningar sem
vekja áhuga evrópskra miðalda- og nýaldarheimspekinga. Þar með er nærtækt
að ætla að sú staðreynd að verk Ambjörnssons er hluti af ritröð sem snýst um
hugmyndasögu Evrópu hafi ráðið efnisvalinu, og að því hafi einungis þeir höf-
undar sem rituðu á arabísku komið til álita hafi þeir vakið verulega athygli innan
evrópsku hefðarinnar. En hefði sú verið raunin væri erfitt að skýra hvers vegna
Ambjörnsson ræðir í svo löngu máli um súfisma og hugsuði á borð við Ibn Tufayl
(um 1105–1185) og Ibn Khaldun. Það lítur frekar út fyrir að það að til sé sænsk þýð-
ing á Ibn Tufayl og alþjóðleg tilhneiging til þess að telja Ibn Khaldun til kanóns
miðalda séu ástæður þeirrar athygli sem þeim er veitt.52
Ef stefnan hefur verið sú að fjalla einkum um þá heimspekinga sem hafa valdið
straumhvörfum í sögunni, reynist örðugt að skilja hvers vegna heimspekingar eins
og Suhrawardi, al-Tusi (1201–1274), Shahrazuri (d. 1288), Qutb al-Din Shirazi
(1236–1311) og Dawani (d. 1502) verðskulda ekki að a.m.k. sé á þá minnst sem mik-
ilvæga fulltrúa íslamskrar heimspekihefðar sem hafi verið laustengdari arfleifð
Aristótelesar. Enda þótt Ambjörnsson hafi sett sér að fara gegn gömlum rótgrón-
um afmörkunum minna margar forsendur hans á þær sem finna má í eldri ritum.
Í 1500 síðna löngu þriðja bindi ritraðarinnar Europas idéhistoria tekur Sverker
Sörlin (f. 1956) fyrir tímabilið 1492–1918. Íslam eða múslímskir hugsuðir eru þar
nefndir í ein tólf skipti. Í flestum tilvikum eru það stuttar vísanir í rit Avicenna
um læknisfræði, Canon. „Eins og gildir um svo margan annan fornan lærdóm
höfðu arabískir lærdómsmenn einnig umsjón með þeim læknisfræðilega,“ skrifar
Sörlin.53 Í bindinu Världens ordning (Skipan heimsins) bætir hann því við að ís-
lömsk lærdómsmenning hafi ekki aðeins miðlað, „Arabarnir“ gátu einnig af sér
„frekari nýjungar“ en „í öllum aðalatriðum höfðu þeir ekkert nýtt fram að færa við
51 Ronny Ambjörnsson, Tankens pilgrimer: Europas idéhistoria: Medeltiden (Stokkhólmi: Natur och
kultur, 2002), 370.
52 Muhammad Ibn Abd al-Malik Ibn Tufayl, Hayy ibn Yaqzan: den självlärde filosofen, þýðandi
Öjevind Lång (Furulund: Alhambra, 2001). Um þá fastmótuðu venju að líta á Ibn Rushd sem
endapunkt íslamskrar heimspeki, með Ibn Khaldun sem viðhengi hennar, sjá: Seyyed Hossein
Nasr, Islamic philosophy from its origin to the present: Philosophy in the land of prophecy (New York:
State University of New York Press, 2006), 26.
53 Sverker Sörlin, Mörkret i människan: Europas idéhistoria 1492–1918 (Stokkhólmi: Natur och kultur,
2004), 83 (leturbreyting mín).
Hugur 2019-Overrides.indd 59 21-Oct-19 10:47:04