Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 58

58 Klas Grinell
(16 síður af 360) í vísindasögu Charles Singer (1876–1960), sem er samin 1941,
á meðan hennar sér engan stað í kynningu á sögu stjórnmálahugmynda eftir
Sven-Eric Liedman (f. 1939), Från Platon till kriget mot terrorismen (Frá Platoni
til stríðsins gegn hryðjuverkum).48
Framþróunarhyggjan sem ræður efnisvalinu vinnur ekki aðeins með þá hug-
mynd að hugsuður verði að hafa lagt eitthvað af mörkum til að vera með, heldur
fylgja henni oft síendurteknir gildisdómar um að íslömsk menning hafi staðnað
um aldamótin 1200. Innan íslamskra fræða er einnig oft rætt um gullöld múslíma
sem hafi varað fram að innrás Mongóla í Bagdad örlagaárið 1259.49 Vandinn við
hugmyndir um stöðnun og þróun er að þær fylgja gjarnan mælikvarða sem er
sjaldan settur skýrt fram. Svo lengi sem maður les íslamska heimspeki til þess að
kanna hversu vel hún svarar öðrum spurningum en þeim sem hún sjálf spyr, þá
líta svörin vitaskuld út fyrir að vera ómarkviss eða ófullnægjandi. Svo lengi sem
notað er efni af aristótelískum toga til að svara þeim spurningum sem latneska
hefðin fékkst við, er það kallað framför. En breyti maður um sjónarhól og taki að
glíma við aðrar spurningar, er það afgreitt sem guðspeki eða því lýst sem „heim-
spekinni hafi verið úthýst“.50
Mörg þeirra dæma sem ég hef hér tilgreint eru ekki lengur alveg ný af nálinni.
En hefur einhver breyting orðið á í seinni tíð? Í nýjasta yfirlitsritinu um hug-
myndasögu, fjögurra binda verkinu Europas idéhistoria, sem gefið er út af Natur
och kultur, nær lýsingin á íslam í öðru bindi, Tankens pilgrimer (Pílagrímar hugs-
unarinnar), yfir næstum 70 blaðsíður. Áfram beinist athyglin að sama tímabili og
í öllum hinum ritunum en framsetningin er fyllri og innlifaðri en áður. Þrátt fyrir
það er ekki minnst einu orði á Suhrawardi.
Eins og Aspelin í Världsbilder och livsideal fjallar Ambjörnsson (f. 1936) í
þessu bindi um tímabilið fram til um 1250, þegar venjan er að segja að íslömsku
gullöldinni hafi lokið, nema hvað hann ræðir einnig um Ibn Khaldun (1332–1406),
sem lifði fram á 15. öld. Í tímatalshlutanum í þessari bók Ambjörnssons er enga
skýringu að finna á því af hverju umfjöllunin um menningu múslíma ætti aðeins
að ná til um 1200 eða hvers vegna Ibn Khaldun ætti að vera eini hugsuðurinn eftir
þann tíma sem nefndur væri. Í heild spannar bókin söguna fram til ársins 1500 og
því er engin ástæða til að ljúka umfjölluninni um heim múslíma löngu fyrr. Hvaða
rök gætu þá verið fyrir því?
Ambjörnsson lýkur söguyfirliti sínu með stuttri hugleiðingu sem hverfist um
spurninguna hvers vegna hinn „vestræni hugmyndaheimur […] hafi haft meira
svigrúm til breytinga en sá austræni“. Spurningin gefur til kynna að Ambjörnsson
48 Charles Singer, Naturvetenskapernas historia (Lundi: Liber Läromedel, 1981 [upphaflega A Short
History of Science to the Nineteenth Century (New York: Oxford University Press, 1941)]); Sven-
Eric Liedman, Från Platon till kriget mot terrorismen: De politiska idéernas historia (Stokkhólmi:
Albert Bonniers förlag, 2005); sjá einnig: Svante Nordin, Det politiska tänkandets historia (Lundi:
Studentlitteratur, 1999) og Raino Malnes og Knut Midgaard, De politiska idéernas historia (Lundi:
Studentlitteratur, 1994).
49 Sjá umfjöllun um þetta hjá Marshall G.S. Hodgson, The Venture of Islam: Conscience and history in
a World civilization: 2: The Expansion of Islam in the Middle period (Chicago: University of Chicago
Press, 1974), 371 o.áfr.
50 Nordin, Filosofins historia, 181.
Hugur 2019-Overrides.indd 58 21-Oct-19 10:47:04