Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 82

82 Eyjólfur K. Emilsson
gildir um tiltekna hluta eins og sama líkama sem fyrirfinnast í rúmi. Þannig að
í kjölfar rúmlægninnar fylgja aðgreining, einangrun og átök: hver líkami er út af
fyrir sig, á sínum stað og með sínar eigindir. Eigindir hans, þ.m.t. rýmistengdir
eiginleikar hans, eru endurspeglanir í efninu, sem efnið getur hins vegar ekki lagt
undir sig og því hafa þær engin áhrif á það. Ein afleiðing af þessum aðstæðum er
að eigindir líkama eru ekki mjög fastar í sessi, geta alltaf orðið fyrir árekstrum og
eyðileggingu af völdum gagnstæðra eiginda annarra nærliggjandi líkama.33
Í ritgerðinni „Um forsjónina“ (III.2. [47]) ber Plótinos saman huglæga og
skynjanlega heiminn á eftirfarandi hátt:
Eðli Hugar og veru er hinn sanni og fyrsti alheimur, sem er ekki að-
skilinn frá sjálfum sér og ekki veiklaður af sundrungu og er ekki einu
sinni ófullkominn í hlutum sínum, því hver hluti er ekki útilokaður frá
heildinni; en Hugurinn í heild sinni lifir og hugsar allur saman í einu og
gerir hluta að heild og bindur allt saman í vináttu við sjálfan sig, því einn
hluti er ekki aðgreindur frá öðrum og er ekki orðinn bara einstæðingur,
fráhverfur öllu öðru; og þess vegna brýtur einn ekki gegn öðrum, jafnvel
þótt þeir séu andstæðir.34
Þetta textabrot varpar ljósi á skoðun Plótinosar, ekki aðeins á afstöðu hluta innan
hugarheimsins heldur einnig í hinum skynjanlega heimi. Hann gefur í skyn að
í skynjanlega heiminum ríki aðgreining, annarleiki og firring í samanburði við
hvernig ástatt er í hinum æðri heimi. Þessir eiginleikar skynjanlega heimsins eru
tilkomnir vegna einangrunar og fráhvarfs hluta sem dæmdir eru til rúmlægrar
tilvistar, sem aftur stafar af vangetu efnisins til að veita formi fyllilega viðtöku.
Jafnvel þó svo að líkamar séu viðkvæmir og yfir þeim vofi stöðugt hætta á
breytingum eða eyðileggingu af völdum annarra líkama, virðist Plótinos, eins og
fyrr er getið, ekki gera ráð fyrir að nokkuð geti verið slæmt fyrir líflausa líkama.
Líflausir líkamar kunna að vera slæmir, eru jafnvel slæmir í eðli sínu, því þeir fela
óhjákvæmilega í sér efnið, en ekkert er slæmt fyrir þá frekar en neitt er slæmt fyrir
efnið sjálft. Hin stöðuga barátta og óstöðugleiki líkama er hins vegar uppspretta
slæmleika í lifandi líkömum. Um þetta segir Plótinos:
En sé gert er ráð fyrir að einnig hlutir utan sálarinnar geti verið slæmir,
til dæmis veikindi eða fátækt, hvernig má þá rekja þá aftur til eðlis efn-
isins? Veikindi eru skortur á efnislegum líkömum (sōmatōn enulōn) eða
ofgnótt þeirra, sem viðheldur ekki reglu og háttsemi; ljótleiki er efni sem
form hefur ekki náð valdi á; fátækt er skortur á og neitun um hluti sem
við þörfnumst vegna efnisins sem við erum samföst, sem er í eðli sínu
þurfandi.35
33 Síðari tíma nýplatonskir skýrendur hafa bent á kennisetningu Plótinosar um ‚baráttuna fyrir
plássi‘ í skynheiminum: sjá Elias, In Porph. Is., 85, 14–17; In Cat. 5, 179, 1–13; David, In Porph. Is 18,
149, 6–11.
34 Plótinos, Níundirnar III.2.1, 27–35.
35 Plótinos, Níundirnar I.8.5, 21–26.
Hugur 2019-Overrides.indd 82 21-Oct-19 10:47:06