Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 173

Líkamleg gagnrýnin hugsun í heimspeki Luce Irigaray 173
bundnu sjálfsveru. Um leið afbyggir hún rótgrónar hugmyndir um hið kvenlega
sem hafa fest sig í sessi í vestrænni heimspeki og sálgreiningu. Afbyggingunni
svipar til hugmyndar Derrida um afbyggingu24 að því leyti að merkingin er í stöð-
ugri framvindu fyrir tilstilli mismunar sem sýnir sig í táknkerfinu.25 Samkvæmt
mismunarhugsun Derrida skilur orðið eftir sig spor og bendir á það sem ekki
er; merkingin býr því ekki aðeins í tákninu, heldur einnig í öllu því sem það er
ekki, þ.e. öllu því sem er utan táknsins. Þá hlýðir mismunurinn ekki (eingöngu)
lögmáli rökfræðinnar; heldur miðar hann að því að gefa merkingunni meira rými
og losa um svokallaða miðjaða (rök)hugsun.26 Með sama hætti er afbyggingin hjá
Irigaray ekki (eingöngu) bundin við orðræðuna og hið rökhugsaða; mismunurinn
í táknkerfinu á sér dýpri rætur, þ.e. hann varðar ekki aðeins samsemdir í eilífum
leik tákna sem verða að röklegri sannleiksmiðju, heldur nær hann til líkamleika
og skyns sem fer á undan skilningi (e. perception) og hugtakabundinni þekkingu.
Irigaray tekur þannig afbygginguna að mínu mati skrefi lengra en Derrida og
það gerir hún með því að taka líkama, upplifun og reynslu með í reikninginn.
Hin tilfinningalegu áhrif sem myndast milli tveggja, í spili sporsins, táknsins,
felur í sér foryrðanlegar og óröklegar víddir sem rúma hvorki kerfishugsun né
„annaðhvort-eða“ hugsun. Hún rúmar ófyrirsjáanlega dýnamík, sundurgreiningu,
togstreitu og ósamhverf sjónarmið reynslu. Með líkamlegri gagnrýninni hugsun
leitast Irigaray við að opna stöðluð rökkerfi um kynjamismun, þaulhugsað sam-
hengi tvíhugsunar og yfirbreiðslu. Irigaray storkar hinu karlmiðaða á grundvelli
reynslu og grefur upp hið bælda kvenlæga í ríkjandi hugmyndafræði vestrænn-
ar menningar. Afhjúpunin felst í að skoða blinda bletti, hið dulda og bælda í
heimspekilegum textum og hugtökum, eða allt sem hefur skotist undan og slegið
sér á frest. Það sem knýr afbygginguna áfram er krafa um staðsett sjónarhorn
kvenleikans í táknkerfinu, raunverulegt sjónarhorn (ekki algilt, tilbúið), en leiðin
liggur í gegnum líkamann. Mismunarhugsun Irigaray grundvallast á raunveru-
legum tengslum tveggja sem gerir veruleikanum kleift að birtast á ný í óþekktri
framvindu. Í skynjuninni geta kynin mæst á nýjan leik í mismuninum, í undrinu,
í kærleikanum og þróast í átt að menningu samveruleika sem grundvallast á, eins
og Irigaray orðar það í The Way of Love, „[…] samtali mismunar, samtali vitundar
um líf hér og nú í eiginlegri og tilfinningalegri merkingu […]“27, sem gerir okkur
kleift að finna fyrir hinu aðstæðubundna samhengi hlutanna.
Afbyggingu Irigaray á hlutlægni má einnig skilja í ljósi hugmynda um ný-
efnis hyggju (e. new materialism) með hliðsjón af hugmyndum Karen Barad28 sem
24 Derrida 1985.
25 Afbyggingin hjá Derrida, sem er einn helsti upphafsmaður afbyggingar, er grundvölluð á hugtaki
hans um mismun (fr. différance) en hugtakið hefur verið þýtt á íslensku sem skilafrestur sem
þýðir að greinarmunur og frestun á sér stað í tíma og rúmi (Vísindavefurinn: Hver var Jacques
Derrida og hvert var framlag hans til heimspekinnar?). Mismunarhugsun Derrida kveður á um
að allt verði til af mismun sem þýðir að táknin eru aldrei fyllilega gegnsæ og skilja eftir sig spor,
ummerki. Afbyggingin veldur þannig tilfærslu tiltekinna rökmiðja og hugmynda sem hafa fest sig
í sessi. Mismunurinn vísar í flæði tímans, framleiðslu mismunar og uppsprettu ólíkra túlkana.
26 Derrida 1985: 1–5.
27 Irigaray 2002: vii–xx
28 Barad 2007.
Hugur 2019-Overrides.indd 173 21-Oct-19 10:47:12