Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 34

34 Jonathan Barnes
Gerum okkur í hugarlund að úr einhverjum egypskum sorphaug komi papýrus-
brot úr dagbók Platons; og í færslunni sem varðveittist standi: „Lauk við að skrifa
Parmenídes í dag – óttalegt bull en mun án nokkurs vafa halda ritskýrendum
við efnið.“ Þannig að Parmenídes greinir ekki frá skoðunum Platons sjálfs. Hvað
myndi það þýða fyrir sagnfræðinga sem fást við fornaldarheimspeki? Það yrði nú
þytur í dúfnakofanum en svo myndi allt halda áfram eins og venjulega. Uppgötv-
un dagbókarinnar myndi nefnilega ekki breyta einu eða neinu um túlkun á þeim
yrðingum sem mynda samræðuna Parmenídes. Ímyndum okkur að dagbókin haldi
áfram á þessa leið: „Ég skrifaði hana auðvitað bara fyrir peninginn – ég er ekki
þöngulhaus. Þeir vildu fá eitthvað fyndið fyrir sýninguna í Peiraevs. Ég vona að
hún bregðist ekki algerlega.“ Þannig að Parmenídes greinir ekki frá málgjörðum
Platons sjálfs – greinir ekki frá því sem hann hélt fram, því sem hann velti fyrir
sér, því sem hann gat sér til um … Hvað myndi það þýða fyrir sagnfræðinga sem
fást við fornaldarheimspeki? Ekki nokkurn skapaðan hlut – eða alltént ekkert
voðalega mikið.
Þetta er bara hugarburður. En hann er ekki víðs fjarri þeim veruleika sem
sagnfræðingar sem fást við platonisma fornaldar standa frammi fyrir. Hverju hélt
Platon fram? Hvaða spurninga spurði hann? Hvaða tilgátur setti hann fram? Við
getum ekki svarað þessum spurningum jafnvel þótt við eigum varðveitt hvert ein-
asta rit sem Platon skrifaði um ævina, af því að Platon gaf skrifum sínum form
sem myndar fjarlægð milli okkar og hans sem höfundar. Fræðimenn hafa svo
sannarlega reynt að bera kennsl á skoðanir og fullyrðingar Platons í gegnum þoku
orða hans, til dæmis með því að halda því fram að Sókrates sé málpípa Platons
þannig að það sem kemur úr munni hins skáldaða Sókratesar megi eigna huga
hins sögulega Platons. En slíkar ágiskanir eru byggðar á sandi – og þær varða
persónulega ævisögu Platons fremur en sögu heimspekilegrar hugsunar. (Það er
freistandi að giska á að þær séu líka í andstöðu við það sem Platon sjálfur hefði
óskað; hvers vegna hefði Platon annars átt að skrifa eins og raun ber vitni ef hann
hefði ekki viljað að lesendur hans létu sig varða hugsanirnar en ekki hugsuðinn?
En slíkar ágiskanir eru byggðar á sandi …)
Túlkandi leggur til að með því að segja E hafi Platon tjáð þá hugsun að P. Hann
eignar Platoni ekki þar með neinar skoðanir og eignar honum ekki heldur neinar
málgjörðir. Hvað er hann þá að gera? Ímyndum okkur að ég segði að upphafslínur
Medeu Evripídesar tjái þá ósk að Argó hefði aldrei verið smíðað. Það er áreið-
anlega satt. En hverjum tilheyrir sú ósk sem línurnar tjá? Ekki ósk Evripídesar
– óskir Evripídesar um þetta (hafi hann haft einhverjar) eru með öllu óþekktar
og þær hafa hvort sem er ekkert með Medeu að gera. Ekki er það ósk leikarans
sem leikur (eða lesandans sem les) hlutverk fóstrunnar – leikarinn getur óskað sér
hvers sem er eða einskis meðan hann fer með línurnar sínar og óskir hans koma
málinu ekkert við. Þetta er ósk fóstrunnar, persónunnar í leikritinu hverri línurnar
tilheyra. En er fóstran að tjá ósk með því að segja línurnar? Nei – fóstran segir
ekki línurnar, af því að það er engin slík manneskja til sem er fóstran. Eftir sem
áður tjáði Evripídes óskina að Argó hefði aldrei verið smíðað – eða ef það virðist
betra: gaf þessari ósk tjáningu – með því að skrifa fyrstu línur Medeu.
Hugur 2019-Overrides.indd 34 21-Oct-19 10:47:03