Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 165

Hugur | 30. ár, 2019 | s. 165–182
Steinunn Hreinsdóttir
Líkamleg gagnrýnin hugsun í
heimspeki Luce Irigaray
Luce Irigaray er einna þekktust fyrir heimspeki sína um kynjamismun (e. sexuate
difference)1 en hann er grundvallarhugsun í heimspeki hennar. Að mínu mati hef-
ur umfjöllun hennar um kynjamismun ekki verið skilin sem skyldi og umræðan
oft snúist um það hvort Irigaray falli í (líffræðilega) eðlishyggju eða ekki. Margir
fræðimenn hafa leitast við að hrekja kenninguna um eðlishyggju en þrátt fyrir það
hefur þessi umræða skotið upp kollinum með reglulegu millibili og hafa fræði-
menn útfært hana á mismunandi hátt með því að skeyta framan við hana ýmsum
lýsingarorðum: líffræðileg, verufræðileg/frumspekileg, strategísk, raunsæisleg,
pólitísk eða dýnamísk eðlishyggja.2 Hér á eftir er ætlunin að taka umræðuna inn
á nýjar brautir, hverfa frá umræðunni um eðlishyggju, sem að mínu mati hefur
verið of fyrirferðarmikil og má í raun rekja hana til hefðbundinnar analýtískrar
tvenndarhyggju um eðlishyggju og félagsmótun. Markmiðið er að fara handan
1 Í seinni verkum, eða upp úr aldamótum, talar Irigaray um „sexuate difference“ í stað „sexual
difference“ og sýnir það að mínu mati hvernig Irigaray hefur þróað hugtakið áfram í þeim skiln-
ingi að hún leggur áherslu á hið staðsetta (e. situated) sjónarhorn sem er bundið kyni og ólíkum
upplifunum hverju sinni. Það er í takt við það að hún snýr sér í megindráttum frá analýtískri
gagnrýninni hugsun um konuna sem hið undirskipaða kyn í heimspeki og sálgreiningu, að líkam-
legri gagnrýninni hugsun, að innri náttúru mannsins og að hvarfi hans til sjálfs sín (e. the return
to oneself) – sem ég mun fjalla nánar um í greininni.
2 Mikið hefur verið skrifað um femíníska eðlishyggju og ekki síst í kjölfar fyrstu verka Irigaray
þar sem hún var ásökuð um líffræðilega eðlishyggju og frumspekilega nauðhyggju á grundvelli
verufræði (Moi, 1988; Armour, 1999). Sú umræða náði hámarki um 1980 en upp úr því töldu
margir að umræðan um eðlishyggju væri loks yfirstaðin (Alison Stone, 2003). Samt sem áður
hefur hún verið endurvakin og tekið á sig nýjar myndir og túlkanir. Fræðimenn hafa til að mynda
leitast við að verja raunsæislega eðlishyggju (Alison Stone, 2006) og dýnamíska eðlishyggju
(Virpi Lethinin, 2015). Einnig hafa fræðimenn útfært eðlishyggjuna í póltísku samhengi, sem
tæki gagnrýninnar hugsunar sem og í samhengi við félagslegan konstrúktívisma ( Judith Butler)
og loks í fyrirbærafræðilegum og tilvistarlegum skilningi (Maurice Merleau-Ponty) – allt í þeim
tilgangi að hreyfa við kynjatvíhyggju vestrænnar menningar. Þá vogar Racel Jones sér (eins og
hún orðar það sjálf ) að taka aftur upp umræðuna um verufræðilega eðlishyggju í því skyni að sýna
fram á hvernig hugtak Irigaray um „sexuate difference“ miðar að því að losa konuna undan stöðu
„hins“ (Racel Jones, 2011). Umfjöllun um strategíska eðlishyggju Irigaray var áberandi um 1990, en
hún varðar eftirhermuaðferð Irigaray, sem ég mun fjalla um í greininni, aðferð sem að mínu mati
ber vott um afbyggingu grundvallaða á líkamlegri gagnrýninni hugsun, sem fer gegn eðlishyggju.
Hugur 2019-Overrides.indd 165 21-Oct-19 10:47:11