Hugur - 01.01.2019, Blaðsíða 103

Að læra að vera frjáls 103
a) Ef einhver óróleiki knýr á vilja manns svo hann hneigist til að kjósa ranga
breytni
b) þá mun umhugsun skapa nýjan óróleika, sem knýr fastar á, með þeim af-
leiðingum að hann hneigist til að kjósa rétta breytni
c) svo fremi hann hafi þekkingu til að átta sig á aðstæðum og hafi vanist á að
sækjast eftir heiðri og forðast skömm.
Locke segir ekki að þetta eitt og sér dugi til að færa fólki skynsamlega sjálfstjórn
og hann segir heldur ekki að dygðir manna nái fullum þroska með því einu að þeir
stjórnist af heiðri og skömm. Eins og fram kemur í niðurlagi tilvitnunarinnar telur
hann að þetta sé stofn sem hægt er að græða á „hinar sönnu forsendur siðferðis“.
Það má því ætla að hann hafi talið þá sem hirða um skömm og heiður á réttri leið
til þroska þótt þeir væru ekki endilega fullnuma í góðu siðferði. Marta Jimenez51
eignar Aristótelesi nokkurn veginn þessa sömu hugsun í doktorsritgerð sinni sem
fjallar um hvernig það að kunna að skammast sín gegnir lykilhlutverki í umfjöllun
hans um siðferðilegan þroska.
Við getum fallist á allt það sem Aristóteles og Locke segja um skömm og
heiður og samt álitið að sumir sem láta sér annt um heiður sinn lagi breytni sína
gagnrýnislaust að ríkjandi almenningsáliti. Þeir töldu hvorugur að menn yrðu
fullþroska með því einu að semja sig að því sem aðrir telja sómasamlegt. Sam-
kvæmt Locke er það gott fyrir börn að hirða um heiður og skömm, því það venur
þau á að hugsa áður en þau framkvæma – fresta því að láta þann óróleika sem
knýr á stjórna gerðum sínum og nota frestinn til ígrundunar. Sú venja að hirða um
heiður og skömm styður þannig við skynsamlega sjálfstjórn vegna þess að hún fær
fólk til að hika við að láta umhugsunarlaust undan löngun sinni og það er þetta
hik sem gefur skynsamlegri hugsun möguleika á að hafa áhrif á viljann.
Í Menntamálunum ráðleggur Locke ekki aðeins að börnum séu innrættar venjur
sem styðja við rétta breytni og gera skynsamlega sjálfstjórn mögulega. Hann lýsir
líka námskrá sem samanstendur af svipuðum greinum og kenndar eru í flestum
skólum fyrir börn og unglinga nú á seinni öldum.52 Námsgreinarnar sem Locke
mælti einkum með eru lestur, skrift, reikningur, náttúrufræði, samfélagsfræði,
bókfærsla, landafræði, saga, erlent nútímamál, latína, siðfræði og kristin fræði,
dans, jarðrækt, smíði og teikning. Sumum þessum fögum sagðist Locke mæla
með vegna þess að þau hefðu beint nytjagildi. En sum þeirra, einkum stærð-
fræðina, taldi hann til þess fallin að þjálfa hugann og stuðla að því að menn réðu
ráðum sínum með skynsamlegum hætti. Einnig taldi hann sum fögin gagnast til
að gera börn vönd að virðingu sinni og innræta þeim stolt af því tagi sem menn
þurfa að hafa til að hirða með réttum hætti um skömm og heiður. Í samræmi
við þessa áherslu mælti Locke með því að fullorðnir kæmu fram við börn sem
skynsemisverur fremur en óvita:
Það vekur ef til vill undrun að ég skuli nefna rökræður við börn: Þó hlýt
ég að álíta rökræður réttu leiðina til að eiga við þau. Þau skilja rök um
51 Jimenez 2011.
52 Atli Harðarson 2011.
Hugur 2019-Overrides.indd 103 21-Oct-19 10:47:07