Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Síða 32

Sjálfboðastarf í Brothættum byggðum
32 ..
flutningarfólkið og bráðaliðana en það eru sveitarfélögin sem bera ábyrgð á vinnu þeirra. Það er
oftast eingöngu greitt fyrir útköll og æfingar.
Listinn er langur yfir öll verkefnin sem kvenfélagskonur hafa unnið að í þágu samfélagsins í þess-
um fjórum byggðum sem voru heimsóttar. Sum kvenfélögin reyndust vera í lægð, þar sem ungar
konur vilja ekki vera með – þeim finnst hugsunarhátturinn of gamaldags, að ætlast sé til of mikils
og ekkert sé gert fyrir meðlimina. Meðal viðmælenda voru konur sem völdu að vera ekki í kven-
félaginu, en hjálpa þó til við bakstur og annað þegar þarf. Bent var á að erfitt hafi reynst af ýmsum
ástæðum að fá erlent innflutt fólk á svæðunum til að taka þátt í sjálfboðastarfi. Eldri kona rifjaði upp
fyrri tíma þegar kvenfélagið tók að sér að hreinsa bæinn: „Í dag myndi fólk ekki láta bjóða sér þetta
nema fá sjálft greitt. ... þannig að sjálfboðastörfin eru rosalega mikið að minnka.“ Kona á miðjum
aldri valdi að vera utan kvenfélagsins „því ég er komin með upp í kok af sjálfboðavinnu. ... [kven-
félagskonur] gera ekkert fyrir sig sjálfar. Þetta er algjör kvöð.“
Þrátt fyrir jákvætt mat á sjálfboðastarfi, eins og fram kemur hér á eftir, voru það fleiri en kven-
félagskonur sem nefndu að það gæti verið íþyngjndi. Það væri til dæmis fámennur hópur sem ræki
björgunarsveitirnar á hverjum stað, og stundum „hlaðast upp verkefnin hjá atvinnurekendum lítilla
fyrirtækja vegna útkalla.“ Björgunarsveitarmaður nefndi að meðal verkefna væru „fastir bílar og vit-
leysisgangur“ sem þurfti að sinna, allt í sjálfboðavinnu. Viðmælandi benti á að „allt þetta fólk [sem
sinnir sjálfboðavinnu] er upptekið“. Það væri lítill hópur fólks sem tæki að sér að reka hin ýmsu
félög sem væru starfandi á svæðinu. Annar viðmælandi benti á að „ef þú gefur þig í það að vinna
kauplaust í svona smáum byggðarlögum, þá verður þetta endalaus kvöð.“ Erfitt reyndist að virkja
erlent aðkomufólk sem fer inn á hefðbundinn vinnumarkað og þiggur laun. Ástæðan væri oft að það
kemur í byggðina í stuttan tíma til þess að vinna mikið og afla tekna.
Viðmælendur fullyrtu að enginn flytti úr heimabyggð til að losna undan því að vinna kauplaust
jafnvel þótt það væri ákveðin kvöð að sinna sjáfboðavinnu. Einn viðmælandi viðurkenndi að „ef þú
varst virkur og vilt hætta er það ekki létt“ og bætti við: „Ef þú opnar munninn ertu komin i stjórn. ...
Skil stundum ekki hvað rekur mann áfram.“ Viðmælandi sem sinnir annarri vinnu samhliða búskap
og er mjög virk í sjálfboðastarfi „þekkir sig í að vera kona sem vinnur um of ókeypis.“ En sumir
gera aldrei neitt.
Réttmæti sjálfboðavinnu
Margir viðmælenda voru meðvitaðir um að aðilar vinnumarkaðarins, þar á meðal Bændasamtökin
og Starfsgreinasambands Íslands, hefðu gefið út yfirlýsingu um að það væri „andstætt kjarasamn-
ingum og meginreglum á vinnumarkaði að sjálfboðaliðar gangi í almenn störf launafólks í efnahags-
legri starfsemi fyrirtækja og lögbýla“ (Bændablaðið, 2017). Þeir voru sammála ákveðnum atriðum
yfirlýsingarinnar, í vafa um annað og ósammála sumu.
Samkeppni á vinnumarkaði
Viðmælendur voru að mestu sammála um að sjálfboðaliðar skyldu ekki sinna störfum á hótelum og
gistiheimilum, í veitingarekstri og við hestaleigur. „Fólk myndi líta það hornauga vegna þess að það
væri ósanngjarnt gagnvart hinum með kaffihús og fólkinu sem ynni kauplaust, skiptir engu hvort það
sé innlent eða erlent fólk“, útskýrði einn viðmælenda. Bent var á að það væri kannski í lagi að nota
sjálfboðaliða í uppbyggingarfasa nýrrar starfsemi, t.d. í ferðaþjónustu, enda væri það samfélaginu
til heilla ef lágmarks þjónusta við ferðamenn væri til staðar. Þegar fjárhagslegan grundvöll skorti
ynnu frumkvöðlar og fjölskldumeðlimir gjarnan launalaust við uppbygginguna, og þá mætti hugsa
sér aðkomu sjálfboðaliða.
Sumir þekktu til þess að erlendir sjálfboðaliðar ynnu við ferðaþjónustu og töldu það misnoktun
vinnuafls. Aðili með ferðaþjónustu og erlenda sjálfboðaliða sagðist borga samkvæmt kjarasamning-
um þegar sjálfboðaliði ynni við ferðaþjónustuna, sem væri þó sjaldgæft. Aðilinn undirstrikaði: „Ég
rek ekki fyrirtækið á sjálfboðaliðum.“ Annar viðmælandi þekkti til bónda sem var með búrekstur og