Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Side 42

Félagsþjónusta sveitarfélaga og viðbrögð við samfélagslegum áföllum
42 ..
Að þessu sögðu er ljóst að það er gífurlega mikilvægt að viðbragðsaðilar séu í stakk búnir til að
takast á við þær áskoranir sem hamfarir skapa. Sveitarfélög leika lykilhlutverk í viðbragðskerfi al-
mannavarna og mikil áhersla er lögð á að viðbragðsaðilar í héraði geti sinnt þeim verkefnum sem
takast þarf á við á neyðarstundu, auk þess sem uppbygging eftir samfélagsleg áföll er nánast alfarið
á höndum sveitarfélaga (Sólveig Þorvaldsdóttir og fleiri, 2008). Það er mikilvægt að þau séu virkir
þátttakendur í viðbragðskerfinu frá upphafi og vinni út frá heildarsýn á líf og aðstæður íbúa á þeim
svæðum sem um ræðir hverju sinni. Vaxandi áhersla er um allan heim á hlutverk félagsþjónustu í
tengslum við hamfarir og samfélagsleg áföll, því hún býr yfir mikilvægri þekkingu á aðstæðum og
þörfum fólks í viðkvæmri stöðu og á viðnámsþrótti og tjónnæmi samfélagsins í heild sinni. Dagleg
viðfangsefni félagsþjónustu snúa að því að vinna með tjónnæmum hópum og það sama á við á
tímum samfélagslegra áfalla. Ný verkefni koma þá einnig til sögunnar sem geta varðað einstaklinga
og hópa sem að jafnaði sækja ekki til félagsþjónustunnar eða hafa ekki áður gert það og einnig
verkefni sem verða aðkallandi á tímum vár og snúa að samfélaginu í heild sinni (Alston o.fl., 2019;
Bartoli o.fl., 2022; Eydal o.fl., 2016; Hay og Pascoe, 2022; Redondo-Sama o.fl., 2020). Í skýrslu sem
unnin var um áfallastjórnun stjórnvalda hérlendis í kjölfar Covid-19 faraldursins var einnig bent á
þetta atriði og í niðurstöðum segir m.a.: „Annar meginlærdómur sem draga má af viðbrögðum við
Covid-19 faraldrinum er að gefa þarf aukinn gaum að þeirri umfangsmiklu velferðarþjónustu sem
sveitarfélög veita viðkvæmum hópum og almenningi, sem halda þarf órofinni á tímum áfalla“ (Ást-
hildur Elva Bernharðsdóttir o.fl., 2022, bls. 497).
Stofnanir hér á landi hafa lagalega skyldu til að vinna eigin viðbragðsáætlanir (Lög um almanna-
varnir nr. 82/2008) en þrátt fyrir það hefur miðað hægt í þeim efnum. Árið 2008 kom út bókin
Langtímaviðbrögð við náttúruhamförum, þar sem fjallað er um gerð viðbragðsáætlana og langtíma-
uppbyggingu, og bætti hún úr þörfinni fyrir fræðslu þótt ljóst sé að enn vantar mikið upp á. Margar
ástæður hafa verið nefndar fyrir því, svo sem að stofnanir hafi ekki yfir mannafla að ráða til að vinna
viðbragðsáætlanir og skortur á leiðbeiningum um hvernig best sé að vinna slíkar áætlanir. Í niður-
stöðum könnunar um stöðu almannavarnamála í sveitarfélögum landsins sem Samband íslenskra
sveitarfélaga og Stofnun Sæmundar fróða stóðu að árið 2019 kom fram að einungis 18 af þeim 64
sveitarfélögum sem svöruðu könnuninni höfðu staðfest viðbragðsáætlun (Ásthildur Elva Bernharðs-
dóttir o.fl. 2020).
Í þessari grein er fjallað um tilraunaverkefni sem unnið var með átta sveitarfélögum á Suður-
landi þar sem nálgun notendasamráðs var beitt við gerð fræðslu- og þjálfunarefnis fyrir lykilstjórn-
endur félagsþjónustu og þátttakendur í verkefninu unnu sjálfir að gerð viðbragðsáætlunar fyrir sína
stofnun. Hér er spurt hvaða lærdóma megi draga af verkefninu og hvernig þeir geti nýst öðrum
sveitarfélögum. Til að kanna áhrif tilraunaverkefnisins voru tekin viðtöl við fimm þátttakendur frá
sveitarfélaginu Árborg. Í lokakafla er rætt um hvaða lærdóma megi draga af rannsókninni varðandi
það hvernig félagsþjónusta geti undirbúið sig sem best til að takast á við samfélagsleg áföll.
Fyrirliggjandi þekking
Ýmsar skilgreiningar hafa verið settar fram á hugtakinu samfélagslegt áfall. Hér er stuðst við viður-
kennda skilgreiningu Sundelius, Stern og Bynander (1997) þar sem litið er á upplifun þeirra sem
verða fyrir áfallinu í ljósi þriggja þátta og horft er bæði til þolenda og viðbragðsaðila. Þeir þættir
sem þurfa að vera til staðar ef atburður á að teljast vera samfélagslegt áfall eru: að mikilvægum verð-
mætum eða gildum sé ógnað, að tími til ákvarðanatöku sé takmarkaður og loks að þolendur upplifi
að þeir séu ekki öruggir í aðstæðunum (Sundelius o.fl., 1997).
Svonefnd viðlagahringrás er gjarnan notuð til að lýsa þeim verkefnum sem bregðast þarf við fyrir
og í kjölfar áfalls. Hefðbundin og einföld mynd af viðlagahringrás sýnir fjóra fasa eða stig viðfangs-
efna (Gillespie og Danso, 2010, þýðing höfunda).