Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Side 92

„Beint flug er næs“: Svæðisbundin áhrif millilandaflugs frá Akureyri
92 ..
Íslensku lággjaldaflugfélögin Iceland Express (2003–2012), Wow (2012–2019) og Play (2019– )
hafa leigt farþegaflugvélar frá ýmsum erlendum flugrekstraraðilum þótt Wow og Play hafi jafnframt
haft íslensk flugrekstrarleyfi. Slíkt fyrirkomulag hefur gert félögunum kleift að halda úti mun víð-
tækari starfsemi en ef þau hefðu þurft að fjárfesta í eigin flugvélaflota. Í því er þó talsverð áhætta
fólgin eins og sjá má af gjaldþroti Astaeus Airlines sem flaug fyrir Iceland Express árið 2011 og
riftun Avolon á leigusamningum við Wow vegna vanefnda árið 2018. Bæði félögin lentu í miklum
vandræðum með að finna annan flugrekanda og fóru í þrot innan árs. Þá fór norðlenska flugfélagið
Niceair í þrot vorið 2023 vegna vanefnda flugrekstraraðilans HiFly eins og síðar verður rakið.
Samfélagsleg áhrif flugsamgangna
Áhrif flugvalla og flugfélaga
Farþegaflug og önnur flugstarfsemi tengist aukinni framleiðni, hærri tekjum, meiri neyslu, aukinni
einkafjárfestingu, auknum viðskiptum og fólksfjölgun á áhrifasvæðum flugvalla (Cattaneo o.fl.,
2023; Florida, o.fl., 2015; Tveter, 2017; Wu o.fl., 2020; Özcan, 2014). Þetta samband er þó ekki ein-
falt þar sem auknar flugsamgöngur geta einnig endurspeglað jákvæða samfélagsþróun og framboð
á flugi þannig bæði verið orsök og afleiðing aukinnar eftirspurnar eftir flugi. Betri flugsamgöngur
ýta undir hagvöxt, fólksfjölgun og aukna ferðaþjónustu en slíkur vöxtur stuðlar einnig að aukningu
í flugsamgöngum (Bai og Wu, 2022; Mazzola o.fl., 2022; Pot og Koster, 2022). Slík jákvæð tengsl
eru missterk eftir löndum og milli flugvalla innan einstakra landa (Allroggen og Malina, 2014; Brei-
denbach, 2020; Pot og Koster, 2022).
Auk beinna áhrifa á efnahagslíf, atvinnu og mannfjöldaþróun geta ódýrar og greiðar flugsam-
göngur aukið lífsgæði fólks á margvíslegan hátt (Baxter o.fl., 2021; Halpern og Bråthen 2011;
Smyth o.fl., 2012; Wu o.fl., 2020). Með þeim skapast fleiri möguleikar á orlofs- og skemmtiferðum
og samskiptum við vini og ættingja í fjarlægum byggðarlögum, auk þess sem margvísleg þjónustu-
sókn verður auðveldari. Þá geta flugsamgöngur skipt miklu máli fyrir viðgang háskólasamfélaga í
dreifðari byggðum, bæði hvað varðar hreyfanleika háskólanema (Cattaneo o.fl., 2016) og starfsfólk
háskólastofnana (Solvoll og Hanssen, 2018). Loks geta flugsamgöngur unnið gegn þeirri ímynd að
dreifbýl svæði séu afskekkt og einangruð og þannig haft jákvæð áhrif á menningu og sjálfsmynd
íbúanna (Baxter o.fl., 2021; Smyth o.fl., 2012). Víða um heim veita stjórnvöld flugfélögum því fjár-
hagslegan styrk til að halda uppi flugi til fámennari og afskekktari byggðarlaga eða niðurgreiða far-
gjöld flugfarþega (Fageda o.fl., 2018; Pita o.fl, 2014; Wittman o.fl, 2016).
Tveir af hverjum þremur evrópskum flugvöllum eru litlir flugvellir með innan við milljón far-
þega á ári en þeir þjóna þó aðeins 4% flugfarþega álfunnar (Redondi o.fl., 2013). Farþegaflug frá
svæðisbundnum flugvöllum styttir ferðatíma verulega og fjölgar ferðum til og frá byggðarlögum á
áhrifasvæði þeirra. Þannig áætla Redondi o.fl. (2013) að ferðatími til og frá dreifbýlum svæðum á
Norðurlöndunum og í Suður-Evrópu myndi aukast um allt að 40% ef allt flug legðist af um evrópska
flugvelli með færri en milljón farþega á ári. Slíkir flugvellir eru þó oft óhagkvæmir í rekstri þar sem
fastur kostnaður við starfsemi þeirra dreifist á færri flug en kostnaður við rekstur stórra flugvalla. Í
Noregi niðurgreiða þannig til dæmis fjórir stærstu flugvellirnir rekstur hinna 42 flugvallanna í flug-
vallakerfi Avinor (Adler o.fl., 2013).
Litlir svæðisbundnir flugvellir eru oft jaðarsettir í neti tengiflugs hefðbundinna flugfélaga sem í
mörgum tilvikum bjóða aðeins flug með litlum eða meðalstórum skrúfuvélum til næsta stærri flug-
vallar. Verðlagning slíkra flugferða miðaðist oft við samkeppnina við akstur á sömu leið og greiðslu-
vilja farþega í viðskiptaerindum (Halpern og Brathen, 2011; Reynolds-Feighan, 2000; Suzuki o.fl.,
2003). Flug á svæðisbundna flugvelli er þannig að jafnaði talsvert dýrara en flug milli stærri flug-
valla, að teknu tilliti til flugvélategunda, vegalengda og sætanýtingar (Gillen og Hazledine, 2015).
Þótt afnám hafta og aukin samkeppni í flugrekstri hafi víða leitt til aukinnar tíðni flugs og lægra
verðs á fjölfarnari flugleiðum hefur hún í sumum tilvikum leitt til minni tíðni flugs og hækkandi
verðs, einkum á fáfarnari flugleiðum sem aðeins eitt flugfélag sinnir (Lian, 2010; Reynolds-Feighan,