Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Qupperneq 116

Alþýðan og atvinnulífið: Félagslegt framtak á Eskifirði 1925 til 1937
116 ..
Áföll í afurðasölu
Það var ekki aðeins útgerð Andra sem gekk á afturfótunum 1931 heldur rak einnig hvert óhappið
annað hjá bátaflotanum heima á Eskifirði. Vetrarvertíð hófst ekki fyrr en komið var fram í mars.
Ástæðan var sú að bankarnir hikuðu við að veita rekstrarlán (Friðrik Steinsson, 1932). Nú var Út­
vegsbankinn tekinn við af Íslandsbanka á Seyðisfirði og greinilegt að hann stillti saman strengi við
Landsbankann á Eskifirði. Trúlega hefur þurft ákvarðanir frá Reykjavík áður en byrjað var að bæta
í lán hjá illa stöddum útgerðum. Sömuleiðis árið eftir, þegar bátaútvegur var enn verr staddur og
„Landsbankaútibúið á Eskifirði, sem undanfarið hafði lánað útgerðinni stofnfé og rekstursfé, kippti
algerlega og fyrirvaralaust að sér hendinni í ársbyrjun … svo við sjálft lá að útgerðin legðist þá öll
niður“ (Ólafur H. Sveinsson og Arnfinnur Jónsson, 1933), eins og segir í fyrrnefndri skýrslu odd­
vitanna tveggja.
Fyrstu mánuði vertíðar, áður en fiskur gekk á heimamið, reru Eskifjarðarbátar jafnan frá Horna­
firði (sjaldnar frá Djúpavogi) en fluttu aflann heim þar sem hann var fullverkaður (sbr. Smára Geirs­
son 1983, bls. 57 um Norðfjarðarbáta). Verslunarskýrslur kringum 1930 sýna sáralítinn útflutning frá
Horna firði, sem skýrist af því að þaðan reru mest aðkomubátar og fluttu aflann heim.
Þegar Austfjarðabátar voru komnir til Hornafjarðar 1931 hamlaði það veiðum að loðna, sem
treyst var á til beitu, gekk ekki í Hornafjarðarós (Kristján Bergsson, 1932). Um vorið, þegar bátarnir
reru frá Eskifirði, var aflatregða með eindæmum, sérstaklega hjá smábátum sem sóttu á grunnmið
(Friðrik Steinsson, 1932). Þar við bættist sölutregða og verðfall á saltfiski, eins og Andrafélagið
hafði líka orðið svo tilfinnanlega fyrir. Saltfiskur var þó ekki sú afurð sem Eskfirðingum reyndist
verst á því mikla óhappaári.
Síld var á þessum árum aðallega veidd fyrir Norðurlandi. Þar voru síldargöngur fyrirsjáanleg­
astar og hægt að landa aflanum bæði í söltun og bræðslu. Síld átti þó til að ganga að Austurlandi
líka, jafnvel inn á firði. Það gerðist einmitt síðsumars 1931. Var þá reynt að nota tækifærið og veiða
sem mest til söltunar, en síldarbræðsla var hvergi á Austfjörðum. Af þessari sumarsíld var langmest
saltað á Eskifirði (Friðrik Steinsson, 1932).
Undanfarin ár hafði opinbert fyrirtæki, Síldareinkasala ríkisins, haft einkarétt á að flytja út salt­
síld. Vegna sölutregðu og verðfalls var rekstur einkasölunnar erfiður, og 1931 bættist við misheppn­
uð verkun á síld sem kaupendur höfnuðu. Þegar söltun hófst á Austfjörðum var Síldareinkasalan
komin í fjárþrot, hafði ekki tök á að kosta verkun síldarinnar, hvað þá að greiða útvegsmönnum upp
í væntanlegt verð aflans. Þess í stað bauðst hún til að ábyrgjast afurðalán sem bankarnir, aðallega
Landsbankinn á Eskifirði, veittu síldarútveginum. Einkasalan skuldaði nú stórfé umfram eignir; til­
raun til að endurskipuleggja hana strandaði á andstöðu útgerðarmanna, og fór svo að ríkisstjórnin lét
undan kröfum um að leggja hana niður. Var ákveðið með bráðabirgðalögum að slíta henni, að miklu
leyti eins og um gjaldþrot væri að ræða. (Aðferðina má að vissu marki bera saman við slit föllnu
bankanna 2008.) Eignir slitabúsins fóru allar í forgangskröfur, ekkert var eftir til að borga síldar­
eigendum eða til að standa við ábyrgðir á afurðalánunum. Austfirðingar höfðu þannig ærinn kostnað
af saltsíldinni en engar tekjur (Þingskjal nr. 38/1933; nánar um einkasöluna: Hreinn Ragnarsson og
Hjörtur Gíslason 2007, bls. 12–18).
Saltfiskframleiðsla ársins 1930 hafði selst seint og illa og sátu Eskfirðingar, eins og fleiri, uppi
með allmiklar birgðir í árslok. Betur hafði gengið á Seyðisfirði þar sem óformlegt sölusamlag fisk-
framleiðenda hafði náð að selja mest af fiskinum fyrir áramót. Af þeirri reynslu vildu nú Aust­
firðingar læra, stofnuðu sumarið 1931 fisksölusamlög með samvinnusniði á helstu útgerðarstöðum
sem síðan mynduðu með sér samvinnusamband. Skyldi það „vinna að vöruvöndun og sameigin­
legri sölu fiskafurða sambandsdeildanna“. Í stjórn þess áttu sæti fulltrúar útgerðar frá fjórum mestu
útgerðarstöðun um ásamt Þorgils Ingvarssyni útibússtjóra (Friðrik Steinsson, 1932; Smári Geirsson
1983, bls. 203, 205; Fisksalan, 1932).
Svo æxlaðist að Samband fisksölusamlaga Austfjarða seldi aldrei neinn saltfisk heldur einbeitti
það sér að öðru verkefni: að koma bátafiski á Englandsmarkað ísvörðum. Þannig gæti vélbátaflotinn,