Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Síða 117

Helgi Skúli Kjartansson
117 ..
bæði línu- og dragnótabátar, nýtt sama markað og togararnir voru vanir að gera á ísfiskvertíðinni
fyrri hluta vetrar. Þetta var ný tilraun, gerð með stuðningi ríkisins samkvæmt sérstökum heimildar­
lögum. Árangurinn varð í einu orði skelfilegur. Aflatregða og gæftaleysi ollu því að mikill tilkostn­
aður við flutningaskip, veiðarfæri og annan útbúnað nýttist illa. Þó sæmilegt verð fengist fyrir mest
af því sem þó veiddist þá fór það allt í tilkostnað. Útgerðin fékk ekkert (Friðrik Steinsson, 1932;
Smári Geirsson, 1983, bls. 203–205).
Tafla 1 sýnir allmikinn útflutning frá Eskifirði 1931, sérstaklega ef litið er á hann sem hlutfall af út­
flutningi landsins. Þar eru saltsíldin og ísfiskurinn óvenjuleg viðbót við hina rýru saltfisk framleiðslu.
En af útflutningsverðmæti þeirra hafði ekkert skilað sér til útgerðarinnar heima á Eski firði. Þegar
árinu lauk var bátaútvegurinn síst betur staddur en togaraútgerðin. Kristján Bergsson (1932) talaði
um landið í heild þegar hann nefndi „… verðfall á flestöllum sjávarafurðum svo ægilegt að heita
má að öll útgerð landsmanna liggi nú í molum um áramótin.“ Það átti þó alveg sérstaklega við um
Austfirði, ekki síst Eskifjörð.
Húsmæðrasamvinna um fiskverkun
Árið 1932, þegar Andrafélagið var í raun hætt rekstri, leigði það út bæði skipið og fiskverkunar-
stöðina, og var þá hvort tveggja rekið með eins konar samvinnusniði.
Vetrarvertíð togaranna hófst, eins og árið áður, ekki fyrr en í mars. Var Andri þá, samkvæmt fiski-
skýrslum Hagstofunnar (sjá töflu 4), gerður út frá Reykjavík og stóðu að því „Bjarni Pétursson o.fl.“.
Þekki ég ekki aðrar heimildir um þann útveg. Fyrrnefnd fullyrðing um að bankinn hafi selt togarann
til Reykjavíkur kynni að eiga við hann, en það hefur þá verið leiga fremur en sala, eða áformuð sala
sem ekki gekk eftir.
Hitt hefur lifað í minningunni að um haustið, eftir um fjögurra mánaða hlé, tók áhöfnin skipið á
leigu. Af blaðafregnum (Andri leigður, 1931; Skiphafnir taka togara á leigu, 1931) er ljóst að það
gerðist ekki fyrr en í september/október (látið úr höfn 3. eða 5. október). Að það hafi verið í árs­
byrjun (Einar Bragi, 1973, bls. 21) hlýtur að vera misminni heimildarmanns. Áhöfnin hefur væntan­
lega samið við skilanefnd hlutafélagsins og sölu skipsins verið slegið á frest (sjá einnig Svein Sæ­
mundsson, 1973, bls. 127–140; Kristján Jóhannsson, 1993). Skipverjar á Andra stofnuðu félag um
útgerð hans, Félagsútgerðina Laxfoss, í raun samvinnufélag þótt ekki væri það formlega skráð sem
slíkt. Úthaldið byrjaði vel en eftir bilun í skipinu og dýra en misheppnaða viðgerð neyddist áhöfnin
til að skila því.
Leigan á Andra var eitt af fyrstu dæmunum um félagsskap af því tagi sem ég hef kallað „áhafnar­
félög“ (Helgi Skúli Kjartansson, 1987). Af þeim voru allnokkur stofnuð á næstu árum, sum sem
formleg samvinnufélög, oft að frumkvæði bankanna sem leigðu þeim eða seldu einstaka togara eða
línuveiðara. Flestar þessara tilrauna urðu endasleppar. Þing ASÍ 1935 var andvígt því að „sam vinna
í útgerð“ leggi „alla áhættu af atvinnurekstrinum á herðar sjómanna“ og taldi togaraútgerð best
komna í höndum ríkis og bæja (Alþýðusamband Íslands 1935, bls. 53–54). En þetta er saga sem ekki
gerðist á Eskifirði og ekki ástæða til að fjölyrða um hér.
Heima á Eskifirði sat Andrafélagið uppi með ónýttar fasteignir, þær sem Landsbankinn hafði á
sínum tíma selt því (eða í raun lánað). Þar var saltfiskverkunarstöð sem verið hafði einn helsti vinnu­
staður þorpsins, ekki síst fyrir verkakonur, og áfall fyrir byggðarlagið ef sú starfsemi yrði nú að
engu. Úrræðið var að stofna sérstakt félag um fiskverkunina. Fiskiverkunarfélagið Huginn hét það,
stofnað 8. apríl 1932, tilgangur: „að bæta úr atvinnuskorti félagsmanna með því að reka fiskverkun“
sem og að „ná umráðarétti yfir fiski, fiskverkunarstöð og öðru sem nauðsynlegt er við þann rekstur“.
Félagið var ekki formlega skráð sem samvinnufélag en þó skipulagt sem slíkt, skyldi m.a. leggja í
varasjóð inntökugjald, árgjald og helming af hreinum arði (sjá viðauka).
Hér var hafin starfsemi sem ég veit ekki til að eigi sér hliðstæður í öðrum byggðarlögum. Heim­
ildir um hana (Smári Geirsson, 1991 – haft eftir Arnþóri Jensen; Einar Bragi, 1973, bls. 22; Hjálmar
Kjartansson, 1993) eru upprifjanir, að vísu frá fyrstu hendi að því leyti sem heimildar maðurinn