Íslenska þjóðfélagið - 01.08.2023, Blaðsíða 118

Alþýðan og atvinnulífið: Félagslegt framtak á Eskifirði 1925 til 1937
118 ..
er Arnþór Jensen, en að áratugum liðnum. Samtímaheimildir um þennan stórmerkilega félagsskap
þekki ég því miður ekki og er þessi frásögn því snubbóttari en skyldi.
Yfirmaður Hugins, sem „forstjóri, verkstjóri og bílstjóri“, var ungur Eskfirðingur, Arnþór Jensen,
kaupmannssonur og hafði unnið við verslun uns Páll Magnússon, stjórnarformaður Andra félagsins,
réð hann sem verkstjóra þess á Eskifirði. Þeir Páll og Arnþór tóku nú höndum saman, ásamt þriðja
karlmanni og 25 konum, um stofnun Hugins. Félagið keypti nauðsynlegan útbúnað á vægu verði
af Andrafélaginu og tók á leigu fiskverkunaraðstöðu þess. Leigði hana raunar „af Landsbankanum“
samkvæmt síðari frásögum en formlega hlýtur Andrafélagið sjálft að hafa verið leigusalinn fyrsta
sumarið. Minningin bendir þó til að Landsbankinn hafi, sem veðhafi, í raun ráðið yfir eigninni. Og
sennilega leyst hana til sín eftir uppboð sýslumanns.
Til að halda uppi atvinnu við fiskverkun dugði ekki að treysta á afla heimabáta enda var útgerð
þeirra í lamasessi eftir áföll undangenginna missera og aflinn í lágmarki (sjá töflur 2 og 3). Huginn
samdi því við togaraútgerð í Reykjavík og fiskverkunarstöð í Hafnarfirði um að taka fisk til verkunar
sem ýmist var landað á Eskifirði eða sendur þangað með flutningaskipum. Þannig fékkst meiri fiskur
en stöðin annaði og gat fólk þá tekið fisk til verkunar á eigin reitum. Væntanlega hafa félagskonur
þar gengið fyrir, en annars hefur vinnuafl Hugins að miklu leyti verið utanfélagsfólk á venjulegu
kaupi.
Huginn hefur greinilega verið umsvifamikill fyrsta árið, eins og best sést af því hve furðanlega
útflutningur frá Eskifirði heldur í horfinu 1932 (Tafla 1) borið saman við miklu minni afla (Töflur 2
og 3). Síðan fer útflutningur þverrandi ár frá ári, en ekki skal fullyrt hvort umsvif Hugins minnkuðu
í sama takti. Svo mikið er víst að félaginu var ekki slitið fyrr en 1939, eignum þess þá skipt milli
félagsmanna.
Úrræði samvinnunnar
Það var einstaklingsreksturinn á Eskifirði, bæði í verslun og útgerð, sem hafði hnignað svo alvarlega
sem hér hefur verið lýst. Andrafélagið má kalla félagslegt framtak, en í formi einkareksturs. Eftir
1930 voru það hins vegar samvinnufélög sem ætlað var að fylla skörð kaupmanna og útvegsmanna.
Fulltrúi hinnar hefðbundnu samvinnuhreyfingar á Eskifirði var Kaupfélag Eskfirðinga, aðildar­
félag SÍS, og má ætla að það hafi ekki síst sinnt viðskiptum við bændur í nágrenni þorpsins. Annað
samvinnufélag bættist við 1930, Samvinnufélag Eskfirðinga, útgerðarsamvinnufélag af því tagi sem
fyrst var stofnað á Ísafirði 1927, og voru Eskfirðingar með þeim fyrstu sem fylgdu því fordæmi. Fé­
lagið var fjölmennt og naut stuðnings heimamanna. En reksturinn gekk allt annað en vel (Ólafur H.
Sveinsson og Arnfinnur Jónsson, 1933; Einar Bragi, 1983, bls. 146–147; sjá einnig viðauka). Fyrst
stóð í stappi um ríkisábyrgð á bátakaupaláni sem Alþingi hafði heimilað en ríkisstjórnin fékkst ekki
til að nýta. Í fyrstu þótti vanta fullnægjandi ábyrgðir, en þegar reynt var aftur 1931 veit ég ekki á
hverju strandaði eða hvort það kynni að tengjast samvinnuslitum Alþýðuflokks og Framsóknar­
flokks í þingrofinu 1931. Útgerðarsamvinna hafði verið málefni Alþýðuflokksins sem hann hafði nú
ekki lengur aðstöðu til að fylgja eftir við stjórnina.
Sumarið 1931 hafði félagið enn ekki náð að festa kaup á skipi, greip þá til þess ráðs að leigja bát
og gera út á síld, og um haustið tókst, með aðstoð hrepps og sýslu, að kaupa gamlan bát og gera út á
ísfiskveiðar. En eins og fyrr er lýst skiluðu hvorki síldin né ísfiskurinn neinum tekjum. Eftir þvílíka
byrjun átti félagið sér naumast viðreisnar von. Bátur þess var þó gerður út 1932, þá í samlögum við
annan bát í þorpinu á vegum þess sem í fiskiskýrslum var kallað „félagsútgerð“. Sjá töflu 3 þar sem
báðir bátarnir eru flokkaður sem samvinnubátar. Það styðst við ummæli Sveins Ólafssonar á Alþingi
1933: „Að vísu var myndað samvinnufélagið, og hélt það úti 2 bátum …“ (Alþingi, 1933, bls. 196).
Árið 1933 var þilskipafloti Eskfirðinga í lágmarki, hvorki togari né línuveiðari og ekki nema þrír
vélbátar, þar á meðal bátur samvinnufélagsins sem aðeins var gerður út í fimm mánuði. Með því út­
haldi var örendi félagsins þrotið, báturinn auglýstur á uppboði og síðan seldur úr plássinu.
Kaupfélagið hafði einnig lent í þrengingum, líkt og kaupmenn staðarins, og komst loks í þrot. En